ردیف نام یا عنوان اثر شماره ثبت قدمت ناحیه  محله  نشانی یا موقعیت  1 آب انبار بابانوروزخان   قاجار  4 12 مولوی باغ فردوس 2 آب انبار بازار پاچنار   قاجار  3 9 بازار پاچنار 3 آب انبار سید اسماعیل  16224 قاجار 3 9 خ مصطفی خمینی پائین تر از کوچه غفاری ضلع شرقی بقعه سید اسماعیل 4 آب انبار مسجد حکیم    قاجار  2 5 خ پامنار،کوچه مروی 5 آسیا ب والی 3029 قاجار  6 3 پل چوبی-خیابانکفائیامانی کوچهسادات بنبست محبوب جنب پ 31  6 ارگ تاریخی تهران  10000 صفویه،قاجار ،معاصر 2   خیابان 15 خرداد میدان ارگ 7 امامزاده روح الله    قاجار  2 5 خ باب همایون،محوطه شرکت مخابرات 8 امامزاده زید  259 قرن 10 ق 3 9 خ پانزده خرداد،بازار کفاش 9 امامزاده سید اسماعیل 409 قرن 13ق 3 9 خ مصطفی خمینی ،خ علیرضا غفاری ،ک امازاده   10 امامزاده سید نصرالدین 2683 قاجار  3 8 خ خیام 11 امامزاده سید ولی   قاجار  3 9 بازار تهران 12 امامزاده نصراله   قاجار  2 5 خ باب همایون روبروی قورخانه  13 امامزاده یحیی  11196   2   خیابان ری کوچه امامزاده یحیی 14 بازارامیر   قاجار  3 9 بازار بزرگ تهران  15 بازارامین السلطان   قاجار  4 12 چهارراه مولوی،خ صاحب جمع  16 بازارچه قنات آباد   قاجار  3 8 خ مولوی،بین میدان محمدیه وچهارراه مولوی  17 بازارچه قوام الدوله  10840 قاجار  3 8 میدان وحدت اسلامی(ضلع شرقی) 18 بازارچه گذر قلی    قاجار  3   خ خیام ،پایین تراز چهارراه گلوبندک 19 بازارچه مروی    قاجار  2 5 ناصرخسرو 20 بازارچه نایب   قاجار  2 6 خ خیام ،بین ری  وچهرراه سیروس 21 بازارچهارسوق بزرگ 1541 قاجار  3 9 بازاربزرگ 22 بازارچهارسوق بزرگ 11465 قاجار  3 9 خ مصطفی خمینی ،بالاتر از بازار حضرتی  23 بازارچهارسوق کوچک    قاجار  3 9 بازاربزرگ  24 بازارحضرتی    قاجار  3 9 خ مولوی(بازار بزرگ) 25 بازارسید اسماعیل   قاجار  3 9 خ مصطفی خمینی  26 بازارصحافها   قاجار  3 9 بازار بزرگ تهران  27 بازارکفاشها   قاجار  3 9 بازاریزرگ 28 بازارهرنده ای   قاجار  3 9 بازاربزرگ 29 باشگاه افسران   پهلوی اول  1 1 مجموعه میدان مشق 30 باغ تکیه دولت   قاجار  3 8 خ پانزده خرداد،ک تکیه دولت ،خ شهیداکبری 31 باغ سفارت روسیه    قاجار  1 1 خ نوفل لوشاتو  32 باغ نگارستان (دانشكده علوم اجتماعي) 2082 قاجاریه 1   ضلع شمالی ميدان بهارستان 33 باغ وعمارت پیرنیا   قاجار 1 1 خ لاله زار نو،خانه پیرنیا 34 بانک سپه شعبه مرکز   پهلوی  1 1 خ امام خمینی  35 بانک مسکن شعبه مرکز   پهلوی اول  1 1 خ فردوسی 36 بانک ملی شعبه بازار   پهلوی اول  3 9 خ پانزده خرداد 37 بدنه خیابان لاله زار   قاجار،پهلوی  1 1 خ لاله زار جنوبی 38 بدنه خیابان ناصر خسرو   قاجار 2 5 خ ناصرخسرو 39 بدنه محله عودلاجان 15381 قاجاريه 2 5 حد فاصل خیابان ری در شرق، ناصرخسرو در غرب، 15 خرداد در جنوب، امیرکبیر در شمال 40 بدنه ميدان مخبرالدوله 14618 پهلوی  1 1 ميدان مخبرالدوله(استقلال)تقاطع خیابان جمهوری وسعدی  41 برج آب بانک ملی  1911 پهلوی اول  1 1 خ فردوسی،ک بانک،داخل محوطه بانک ملی  42 بقعه پیر عطا 13353 قاجار  2 5 خ امیر کبیر پامنار بعداز مسجددانگي 43 بقعه سرقبرآقا 927 قاجار  4 12 چهارراه مولوی،خ صاحب جمع  44 بقعه هفت دختران   صفویه  2 5 خ مصطفی خمینی  45 بنیاد شهید دکتر بهشتی  10867 پهلوی اول 6   خ مجاهدین اسلام بین کوچه مجاهد ونورانی  46 بیمارستان رازی   پهلوی اول 3 8 میدان وحدت اسلامی ،بازلرچه طرخانی  47 بیمارستان سینا   قاجار 1 1 خ امام خمینی ،میدان حسن آباد 48 پارک شهر   قاجار 2 8 خ وحدت اسلامی  49 پمپ بنزین ری 14670 پهلوی اول 5   خیابان 15 خرداد، زیر پل هوایی، پلاک 515 50 تئاتر پارس 10402 پهلوی 1 1 خ لاله زار،نبش ک اتحادیه پ348 51 تئاتر سنگلج   پهلوی 2 8 خ بهشت 52 تئاترنصر 6529 پهلوی 1 1 خ لاله زار،بین ک شاهچراغی پ156 53 تخت مرمر 416 قرن12و13ق 2 5 میدان ارگ(مجموعه تاریخی کاخ گلستان) 54 تیمچه اکبریان  13601 قاجار 3   خیابان 15 خرداد کوچه صغیرها مقابل کوچه حکیم پلاک 88 55 تیمچه امین اقدس   قاجار  3 9 بازار مسگرها  56 تیمچه حاجب الدوله    قاجار  3 9 بازار تهران  57 تیمچه صدراعظم   قاجار  3 9 بازارمسگرها 58 تیمچه قیصریه    قاجار  3 9 بازارتهران 59 تیمچه ملا علی کنی    قاجار  3 9 بازارتهران 60 تیمچه مهدیه   قاجار  3 9 بازارتهران 61 چاپخانه اتحاد  15765 پهلوی اول  1 1 میدان امام خمینی (توپخانه)، خیابان فردوسی ، کوچه طبس ، پلاک 7 62 حسینیه آقا سید هاشم 2268 قاجار  1 1 خ جمهوری،بعداز میدان استقلال ک مظفری پ56 63 حسینیه سادات اخوی      2 6 خیابان مصطفی خمینی کوچه علی مرادی -کوچه املح القری  64 حمام پامنار 13354 قاجار 2 5 غرب خیابان پامنار 200متر شمال مسجد پامنار 65 حمام حکیم باشی    قاجار  2 5 خ امام خمینی  66 حمام خانوم(قبله) 10411 قاجار  3   خ مصطفی خمینی خ 15خرداد ، بازارچه نایب السلطنه،ک قبله پ175  67 حمام قرقانی ها  12540 قاجار 3   تقاط خیابان 15 خرداد خ ری کوچه احمد جمشید پور  68 حمام قوام الدوله  14606 قاجار  2 6 خ امير كبير كوچه ميرزا محمود وزيري  69 حمام كدخدا 12277 قاجاریه 3   خیابان خيام، بازار عباس آباد، كوچه كدخدا، پلاك 41 70 حمام گلشن  13597 قاجار  3   خیابان سیروس نبش کوچه بالاگر روبروی امامزاده سید اسماعیل  71 حمام معیر  14608 پهلوی دوم  3   خیابان خیام کوچه آب انبار معیر پ3 72 حمام مهدی خان  14672 قاجار 3   محله بازار شرق چهارسوق بزرگ کوچه غربیان 73 حمام نواب(عمادالدوله ) 16225 قاجار  2 6 خیابان ری  کوچه امامزاده یحیی کوچه  بیک دامغانی  74 حمام هاي داخل بازار    قاجار  3 9 بازار بزرگ تهران  75 حمام همت يار    قاجار  3 8 خ وحدت اسلامی  كوچه فرزين 76 خانقاه صفي علي شاه    قاجار  1 2 خ ظهير الاسلام تقاطع مصباح  77 خانه (زادگاه )دکتر حسابی  2070 قاجار،پهلوی  3 8 خ وحدت اسلامی خ حاج ترخانی ، ک مغفوری ،نبش ک قهرمانی پ53 104 خانه (مهر انگیز کامبیز)فرهنگ امامزاده یحیی    2   خیابان امیرکبیر کوچه میرزا محمود وزر کوچه هداوند 78 خانه آبكار   پهلوی 1 1 خ 30 تير 79 خانه آقایان    پهاوی اول  1 1 خ حافظ خ سخایی، ک جهانشاه ،پ83 310 خانه آیت ا...ایروانی (خانه فرهنگ ایروانی)          خ مولوی بین میدان محمدیه وچهارراه شاهپور کوچه دولت ابادی کوچه حاج حسن  80 خانه آیت ا...کاشانی  13737 قاجار 3   خیابان 15 خرداد شرقی بازارچه نایب السلطنه کوچه کیان تاج ک عباسی  82 خانه ابتهاج (ارغوان) 23878   1   خیابان فردوسی خ شهید تقوی کوچه شهید انوشیروانی پ 22  83 خانه ابوالحسن صبا  10870 قاجار 1 2 خ ظهير الاسلام ،نبش ک صبا پ128 84 خانه امام جمعه  1772 قاجار  2 5 خ ناصر خسرو كوچه پامنارک امام جمعه پ37 85 خانه امین الضرب 10415 قاجار  6 4  خیابان امیرکبیرسه راه امین حضور خ ایران  86 خانه پروین اعتصامی  14619 اواخر قاجار 2   شرق خ مصطفی خمینی پائین تر از چهارراه سرچشمه بن بست شهید کمیلی   87 خانه تاریخی کوچه هفت تن  10414 قاجار  3 8 جنوب چهار سوق بزرگ راسته مسگرهاضلع شرقی بازار مسگرها  88 خانه جلال آل احمد  11206 قاجار  3 8 خ خيام  كوچه باغ معير  89 خانه حسام لشگر  13739 قاجار 3   خیابان خیام کوچه کربلایی کوچه حسام لشگر پ17-19 90 خانه دبیر الملک  14615 قاجار -اوایل پهلوی  2   خیابان امیر کبیر کوچه علیرضا جاویدی کوچه فخر الملک پ13 81 خانه دکتر ابتهاج 23877   6   میدان بهارستان - خیابان مجاهدین اسلام خ ایران  91 خانه رضا خان  11201 قاجار 1 1 خ امام خميني جنب بیمارسستان سینا كوچه شهيد همتي 92 خانه رهاوي 10417 اواخر قاجاریه _ پهلوی 1 2 خيابان سعدي، خيابان برادران شهيد قائدي . نبش ک نفیسی  93 خانه سراج الملک  18676 قاجار 2   خیابان امیر کبیر کوچه سراج الملک فرعی حمام سراج الملک پ37 94 خانه سرهنگ ایرج  13857 قاجار 2   خیابان پامنار بالاتر از مسجدپامنار کوچه صوفیانی  95 خانه سيد جلال الدين تهراني 4568 قاجار  2   خ ري ،نرسیده به سه راه امین حضور پ976 96 خانه شریف العلما(افراسیاب) 10863 قاجار 6   خیابان امیر کبیر خیابان دکتر دیالمه  بین کوچه امین وکوچه مقدم فر 97 خانه شهریار فریبرز 13077 پهلوی اول  1 1 نوفل لوشاتو کوچه گوهر شاد پلاک 85  98 خانه شهيد رجايي 1832 پهلوی 6   خیابان مجاهدين اسلام، كوچه شهيد آاجانلو 99 خانه صادق هدايت  2491 قاجار  1 1 خ فردوسيخ سعدی ،  خ سروش الدين تقويپ11  100 خانه عامري   پهلوی 1 1 خ فردوسي  101 خانه عزیز السلطان (ملیجک)  11211 قاجار 1   خ سعدی جنوبی پایین تر از میدان استقلال ک بانک باشگاه بانک ملت  102 خانه فاضل عراقی (بیمارستان دادگستری ) 2568 پهلوی  1 1 خ فردوسی،(خ انقلاب)خ پارس پ34 103 خانه فخرالدوله  11214 قاجار 6   دروازه شمیران  خ مصطفی خمینی خ فخر اباد 105 خانه فرهنگی نوفل لوشاتو 11202 پهلوی اول 1   خ حافظ خ نوفل لوشاتونبش کوچه شهید محمد بیک 106 خانه قائمی 10865 پهلوی اول  6   خ امیرکبیرخ شهید احمدی(گوته)کوچه شهید شفیعی پ8 107 خانه قوام الدوله (وثوق الدوله ) 2024 قاجار  2 6 سرچشمه كوچه ميرزا محمود وزير (علیرضا جاویدی)پ18 108 خانه کوچه دبیر الملک  11688 اواسط قاجار 2 6 خیابان امیر کبیر کوچه علیرضا جاویدی کوچه فخر الملک پ17 109 خانه کوچه فیروزکوهی  13563 قاجار 2 6 خ مصطفی خمینی ک فیروزکوهی ضلع جنوبی مسجد شیخ عبدالنبی نوری  110 خانه لشگرنويس 12781 پهلوی اول 2 5 خیابان پامنار، كوچه شهيد صوفياني، پلاك 52 111 خانه مؤتمن الاطباء  3104 قاجار  2 5 خ پامنار كوچه نوري زاده ،پ12 112 خانه محله سرچشمه      2 6 خ مصطفی خمینی ک قوام الحضور پ24 113 خانه محله ناصرخسرو      2 5 خ امیر کبیر ناظم الطباء جنوبی ک حشمتی ک کمالی  114 خانه مددچي 10854 اوایل پهلوی 1   خيابان هدايت، كوچه حاج محمد جوادي، پلاك 16 115 خانه مدرس 10848 قاجار  2 6 خ امير كبيرشرقی،ک جاویدی ،ک مدرس پ10 116 خانه مستوفی  الممالك  1505 قاجار  3 8 چهارراه گلوبندك خ خيام كوچه شهيد بادامچي،پ2 117 خانه مسکونی اقای دولو 10866 پهلوی اول 6   خیابان مجاهدین اسلام خیابان شهید استنکافی کوچه قائن پ12 118 خانه مشیرالدوله پیرنیا 1899 قاجار 1 1 خ لاله زار نو حدفاصل خ منوچهری وجمهوری ک پیرنیا پ 423 119 خانه مهربان  13390 پهلوی اول  2 6 خیابان امیر کبیر ک علیرضا جاویدی روبروی خانه قوام الدوله  120 خانه میرزا بزرگ نوری 16707 قاجار  2 5 خیابان پامنار بالاتر از مسجدپامنار کوچه صوفیانی پ 68 121 خانه ناصر الدين ميرزا  12214 قاجار 2 5 خ صور اسرافيل ك شهيد اكبر رومي  122 خانه نصیرالدوله (اتاق آئینه خانه ) 11243 قاجار 2   خ امیر کبیر خ شهید هداوند ک مرآت پ20  123 خانه نصیرالدوله آصفی 10847 قاجار  2 6 خ امیرکبیر شرقی ک جاویدی ،ک مدرس پ24 124 خانه وباغ اتحاديه  12057 قاجار  1 1 ما بین خ فردوسی ولاله زار  لاله زار كوچه اتحاديه  125 دالان دراز بازار بزرگ تهران      3 9 بازار بزرگ تهران  126 دالان ملك     3 9 بازاربزرگ تهران  127 دروازه قديمي محمديه  1096 قاجار  3 11 میدان محمدیه (ميدان اعدام)ک دروازه  128 زورخانه شهید فهمیده  11213 پهلوی دوم 2   خیابان فیاض بخش  ضلع شمالی پارک شهر  129 ساختمان آموزش کودکان استثنایی 12217 پهلوی اول  1 1 خیابان جمهوری خیابان صف پ90 130 ساختمان اداره پست (موزه پست وارتباطات) 3500 پهلوی اول 1   خیابان امام خمینیمقابل خابان خیام 131 ساختمان اداره مرکزی سیمان  13391 پهلوی اول  1   میدان فردوسی خیابان شهید تقوی بن بست انوشیروان پ1 132 ساختمان اوليه روزنامه اطلاعات  13388 پهلوی اول  2 11 خ خيام  سه راه اطلاعات  133 ساختمان بانک تجارت(شاهی ) 7440 قاجار 1 1 میدان امام خمینی  134 ساختمان تجاری غریب  18675 پهلوی 1318 1   میدان استقلال تقاطع خ جمهوری ولاله زار پ251 135 ساختمان جيپ    پهلوی 1 2 خ اكباتان حدفاصل سعدي و ملت  136 ساختمان چاپخانه قديمي مجلس   قاجار  6   خ مصطفي خميني سه راه نخشب  137 ساختمان دادگستری کل کشور  14614 پهلوی اول  2   خیابان 15 خرداد سبزه میدان خ داور دادگستری کل کشور  138 ساختمان راديو ايران  10872 پهلوی اول 2 5 م ارگ،جنب مسجد ارگ 139 ساختمان روغن نباتی جهان (شعبان جعفری) 11199 پهلوی اول  2   خ وحدت اسلامی تقاطع 15 خردادنبش کوچه داداش زاده  140 ساختمان سابق کلانتری بازار آهنگران  4745 قاجار  3   خیابان 15خردادکوچه بازار اهنگران کوچه کلانتری پ 42  141 ساختمان سازمان بازنشستگان نیروهای مسلح 14613 پهلوی 1 1 سرهنگ سخايي بيمه بازنشستگي 142 ساختمان سيمان تهران    پهالوی اول 1 1 خ كوشك 143 ساختمان سينگر 16254 پهالوی اول 1 1 خ سعدي 144 ساختمان شرکت سهامی انتشار  15784 پهلو ی 1   خ جمهوری شرقی ، نبش خ ملت، نرسیده به میدان بهارستان ، پ 102 145 ساختمان شماره 1 وزارت امور خارجه    پهلوی اول 1 1 خ امام خميني  146 ساختمان شماره 2 وزارت امور خارجه   پهلوی اول  1 1 محوطه باغ ملي ميدان مشق 147 ساختمان صندوق پس انداز بانك ملي 2930 پهلوی اول 1 1 خ فردوسي،جنب بانک مرکزی وفروشگاه تعاون 148 ساختمان فرش ايران    پهلوی  1 1 خ فردوسي 149 ساختمان قديمي وزارت دفاع    پهلوی 1 1 ساختمان شماره 2 ميدان مشق 150 ساختمان كوشك 1834 اواخر قاجلر 1 1 ميدان فردوسي، خیابان فردوسي، خیابان كوشك 151 ساختمان لوان تور   پهلوی 1 1 ميدان فردوسي  ضلع جنوب غربي  152 ساختمان نيروي انتظامي    پهلوی 6 3يا4 خ مجاهدين اسلام  153 سازمان بهزيستي    پهلوی 2 8 خ ورزش روبروي پارك شهر 154 سر در باغ ملي 1968 قاجار،پهلوی  1 1 خ امام خميني 155 سر در شمس العماره    قاجار  2 5 خ ناصر خسرو  156 سر در قديمي قور خانه  1912 قاجار 2 5 خ خيام  157 سراي ارديبهشت    قاجار  3 9 خ پانزده خرداد جنب مسجد امام  158 سراي اميد 10413 پهلوی اول  3   خيابان پانزده خرداد،  بعد از خيابان ناصرخسرو 159 سراي توكل    قاجار  3 9 بازار بزرگ  160 سراي جمهوري   قاجار  3 9 بازار گوني فروشها  161 سراي چهار بازار    قاجار  3 9 جنب چهار سوق بزرگ 162 سراي حاج حسن    قاجار  3 9 بازار چهار سوق بزرگ 163 سراي خدايي   قاجار  3 9 چهار سوق 164 سراي خوانساري ها   قاجار  3 9 بازار چهل تن  165 سراي دلگشا (وزیرنظام) 19848 قاجار 3 9 خیابان 15خردادبعد از چهارراه گلوبندک روبروی میدان ارگ پ958 166 سراي رشتي ها   قاجار  3 9 بازار بزرگ قبل از چهار سوق كوچك  167 سراي روشن  13733 پهلوی اول  2 5 خ ناصر خسرو روبروی وزارت دارایی پ32 168 سراي شيخ هادي    قاجار  3 9 اول بازار نجارها 169 سراي شير خلوت    قاجار  3 9 بازار چهار سوق بزرگ جنب مسجد سيد عزيز الله 170 سراي صدريه    قاجار  3 9 بازار بزرگ جنب مسجد امام  171 سراي طالقاني    قاجار  3 9 بين بازار صحافها و حراجها  172 سراي عبدالوهاب   قاجار  3 9 بازار چهار سوق روبروي بازار حلبي ساز ها  173 سراي فروردين    قاجار  3 9 بازار بزرگ جنب سراي ارديبهشت  174 سراي قزويني ها   قاجار  3 9 بازار چهل تن  175 سراي كهنه    قاجار  3 9 انتهاي بازار كفاشها كوچه كبابي ها  176 سراي گردن كج    قاجار  3 9 اول بازار نجارها 177 سراي ميزاني  3971 قاجار  3 8 ميدان محمديه(ضلع شمال غریی)پ877  178 سراي نادعلي   قاجار  3 9 بازار چهل تن  179 سراي نو   قاجار  3 9 انتهاي بازار كفاشها كوچه كبابي ها  180 سراي نواب   قاجار  3 9 بازار آهنگرها كوچه كلانتري 181 سراي وهابیه  14617 اواخر قاجار 3   خیابان خیام کوچه مزینی ابتدای بازار عباس آباد  182 سراي يزديها    قاجار  1 1 خ فردوسي 183 سفارت آلمان    قاجار 1 1 خ فردوسي  184 سفارت انگليس 2280 معاصر- قاجار 1 1 فردوسي چهارراه استامبول ، بین بابی سانس ونوفل لوشاتو 185 سفارت تركيه    معاصر- قاجار 1 1 خ فردوسي  186 سفارت دانمارک  7441 قاجار 1   خیابان لاله زاربین کوچه معماری مخصوص وخیابان تقوی  187 سفارت روسيه    قاجار  2 5 خ پامنار 188 سفارت روماني   پهلوی 6 3 خ فخر آباد 189 سقاخانه آئينه    قاجار 1 2 خ ظهير الاسلام  190 سقاخانه سرچشمه    قاجار 2   خ امير كبير  191 سقاخانه کوچه امامزاده یحیی  14669 قاجار 2   چهارراه سیروس کوچه صاحب دیوان کوچه امامزاده یحیی ک تین نژاد پ73 192 سقاخانه گذر قلي 2691 قاجار 3 8 محله سنگلج گذرقلي، نبش سه راه بازارچه معیر  193 سنگفرش خ امام خميني    قاجار 1 1 خ امام خميني  194 سنگفرش خ انقلاب    پهلوی اول 1   منطقه 11 و 12 195 سنگفرش خ لاله زار   پهلوی 1 1 خ لاله زار 196 شهرداري تهران    پهلوی 2 8  خ بهشت  197 شهرداري سابق منطقه 12   پهلوی  6   چهارراه حسن آباد ابتدای خیابان فیاضبخش  198 علاالدوله   قاجار  3 9 خ ناصرخسرو 199 عمارت پرورشگاه    پهلوی 6 4 مجاهدين اسلام 200 عمارت سردار اسعد بختياري(باشگاه بانک ملی) 1349 قاجار  1 1   خ فردوسي ،ک بانک ،محوطه بانک مرکزی 201 عمارت شرقي چهارراه لاله زار   پهلوی 1 1 تقاطع لاله زار و جمهوري 202 عمارت کاظمی  3030 قاجار 2 6 خ ری ک امامزاده یحیا،ک ابولقاسم ،پ66 203 عمارت کوچه نظامیه  11244 پهلوی اول  1   میدان بهارستانکوچه نظامیه کوچه شهید اصالت پ41 204 عمارت کوشک فخر الدوله (مدرسه روشنگر) 2492 قاجار  6   کوشک فخرالدوله خ بهارستان خ قائن  205 عمارت نظامیه ونقاشیهای آن  261   1 2 میدان بهارستان  206 فروشگاه فردوسي   پهلوی 1 1 خ فردوسي 207 کاخ موزه گلستان  417 قرن 12 و 13 ه ق 2 5 ميدان 15 خرداد(ارگ) 208 کاروانسرای گمرک (پارس) 13581 قاجار  4 12 میدان شوش خ صاحب جمع مابین خیابان محمودی ومشهدی حسن(شاهین ) 209 كاخ شهرباني   پهلوی 1 1 خ امام خميني ميدان مشق 210 كاروانسراي خانات  10418 قاجار  4 12 چهارراه مولوی خ صاحب جمع ،میدان امین السلطان 211 كاروانسراي روغني  دروازه محمديه    قاجار  4 11 ميدان محمديه  212 كافه و هتل نادري 10446 قاجار-معاصر 1 1 خ جمهوري،بعد از خ سی تیر،پ572 213 كتابخانه ملي   پهلوی اول 1 1 خ سي تير 214 كلانتري بازار   قاجار 2 9 خ 15خرداد،بازار كوچه آهنگرها،ک کلانتری پ17 215 كلانتري ميدان 15 خرداد   پهلوی اول 2 5 ميدان 15 خرداد 216 كليساي انجيلي پطروس مقدس 2684 قاجار-معاصر 1 1 خ سي تير،بالاتراز سرهنگ سخایی،پ19 217 كليساي حضرت مریم  7237 معاصر 1 1 خ ميرزا كوچك خان،پ19 218 كليساي ژاندارك 2928 اوایل پهلوی 1 1 حد فاصل خیابان جمهوري، منوچهري، لاله زار، فردوسي 219 كليساي سورپ گئورك 1621 اواخر قاجار 3 8 خ 15 خرداد كوچه (کلیسا )شهيد مغفوري 220 كليساي طاطائوس  2500 قاجار 3 9 221 كليساي گئورگ لاسورویچ  مقدس   قاجار 1 1 خ حافظ خ غزالي،روبروی تالار وحدت  222 كنيسه حضرت ابراهيم    پهلوی اول  1 1 خ سي تير 223 كنيسه حييم  13566 پهلوی اول  1 1 خ سي تير كوچه سيمي 224 گذر محله حياط شاهي    قاجار 2 5 خ ناصر خسرو كوچه مروي 225 گراند هتل 6528 پهلوی  1 1 لاله زار كوچه باربد پ40 226 مجتمع قضايي ويژه    پهلوی  2 5 چهارراه گلوبندك 227 مجلس شوراي ملي وساختمان های ملحق  1605 قاجار 6 4 ميدان بهارستان 228 مجموعه بازار تهران 1540 صفویه،قاجار ،معاصر 3 9 محدوده خ خیام ،مولوی ،سیروس وپانزده خرداد 229 مجموعه ساختمان های  فخر آباد 8008 قاجار 6   بین خیابان شهید مشکی وخورشید  230 مجموعه ساختمان های سازمان ثبت اسناد واملاک  9262 پهلوی اول 1 1 خیابان امام خمینی مجموعه میدان مشق  231 مجموعه عمارت مسعوديه  2190 قاجار 1 1 میدان بهارستان ،خ اکباتان ،تقاطع خ ملت،پ15  232 مجموعه قزاقخانه (دانشگاه هنر) 18474 قاجار-پهلوی  1 1 باغ ملی شمال میدان مشق  233 مجموعه ميدان مشق 2130 قاجاريه 1   بين خیابان امام خميني و سي تير 234 محل جامعه معلولین ایران 10864 پهلوی دوم 6   خیابان مجاهدین اسلام تقاطع ابن سیناوخیابان مجاهدین اسلام  235 مدرسه خان مروي(فخريه) 1731 قاجار 2 5 بازارچه مروي 236 مدرسه دارالفنون 1748 1269 ه ق  2 5 میدان امام خمینی ،خ ناصر خسرو 237 مدرسه دانگي   قاجار 2 5 پامنار سه راه دانگي  238 مدرسه شهيد اندرزگو   قاجار 6 4 خ ايران  239 مدرسه صدر    قاجار 3 9 خ 15 خرداد شمال مسجد امام خميني  240 مدرسه فيروز بهرام  2494 پهلوی اول  1 1 خجمهوری،خ  ميرزا كوچك خان پ2 241 مدرسه كوشش ارامنه   پهلوی اول 1 1 خ جمهوري خ ميرزا كوچك خان 242 مدرسه محمديه  2037 قاجار 3 9 بازار ،پله نوروز خان ، روبروي مسجد جامع 243 مدرسه و بيمارستان امريكائيها    قاجار - معاصر 6 3 خ ابن سينا كوچه قائم 244 مركز آموزش متقين (هنرستان عالي دختران) 13736 پهلوی اول 1 1 ضلع شمالی خ سرهنگ سخايي 245 مسافرخانه امير كبير   پهلوی اول 1 1 خ ميرزا كوچك خان 246 مسافرخانه پارس 15783 پهلوی اول 1318 1 1 میدان استقلال (مخبر الدوله)تقاطع جمهوری ولاله زار ضلع شمال غرب تقاطع  247 مسجد اردبیلی ها  15781 قاجار 3   خیابان 15 خردادکوچه شهید مهدی رئیسی کوچه چال حصار پ25 248 مسجد ارگ   قاجار 2 5 خ ارگ 249 مسجد امام خميني  1667 1240 ه ق 3 9 خ 15 خرداد ،روبروی ناصر خسرو پ17كوچه نوروز خان  250 مسجد بهبهاني  13732 قاجار 2 5 چهاراه سيروس 251 مسجد جامع تهران 1793 قاجار 3 9 خ 15خردادپله نوروز خان ،بعداز تقاطع بین الحرمین  252 مسجد حجتیه  13735 قاجار 4   خیابان شهید هرندی ک شهید زالی (باغ انگوری) 253 مسجد سلمان  19168 پهلوی  6   خیابان 17 شهریور بالاتر از میدان خراسان بین کوچه تشکری وفریوند 254 مسجد سيد عزيز الله  415 13 3 9 بازار چهار سوق بزرگ 255 مسجد شیخ عبدالنبی نوری  13734 قاجار 2 6 خیابان مصطفی خمینی چهارراه سرچشمه  256 مسجد شيخ فضل الله    قاجار 2 8 خ بهشت ک شیخ فضل ا..نوری 257 مسجد عمار ياسر     قاجار 3   خ سيروس 258 مسجد فخر 11205 پهلوی دوم 6   خیابان ابن سینا خ شهید مشکی 259 مسجد قندی  1760 قاجار 4   خانی آباد خیابان تختی  260 مسجد مرندي هاي مقيم  مركز    قاجار 4 11 ميدان اعدام خ خيام  جنوبي  261 مسجد مستوفی الممالک  15768 قاجار 2   محله سنگلج گذرمستوفی  262 مسجد مستوفي يا فاطمه زهرا   قاجار 3 8 خ خيام كوچه سيد نصرالدين 263 مسجد معزالدوله 11463 قاجار  6 4 خ ايران خ احمد احمدي 264 مسجد ملک التجار  14612 قاجار 3   بازار تهران بازار عباس اباد اول حمام چال  265 مسجد ميرزا موسي 11198 قاجاریه 3   خیابان ناصرخسرو، كوچه پله نوروزخان 266 مسجد نظام الدوله 11210 قاجار 2 5 خ ناصر خسرو كوچه ناظم الاطبا 267 مسجد و مدرسه  سراج الملك   1301 1 2 ضلع شمالي امير كبير 268 مسجد و مدرسه آقا محمود حکیم 1635 قاجار 2 5 پامنار ،ابتدای ک مروی ،قبل از حاجیان پ180 269 مسجد و مدرسه اقصي(مشيرالسلطنه) 11208 قاجار 3 9 خ مولوي خ اسفندياري کوچه تشکری موحد  270 مسجد و مدرسه حاج ابوالفتح   1305 5   خ ري كوچه حاج ابوالفتح 271 مسجد و مدرسه حاج حكيم باشمي (ميرزا محمود وزير) 2443 قاجار 2 5 15 15خرداد كوچه تكيه دولت 272 مسجد و مدرسه حاج قنبر علي خان 11209 قرن 13 2 6 خ مصطفي خميني کوچه شهید مرادی کوچه  273 مسجد و مدرسه خازن الملك 11207 1293 3 9 خ 15 خرداد بازار كوچه سيد ولي 274 مسجد و مدرسه خان مروي  412 قرن 13 ه ق  2 5 خ ناصر خسرو،ک مروی  275 مسجد و مدرسه سپهسالار قديم 411 قاجار 2 5 خ ناصر خسرو كوچه مروي  276 مسجد و مدرسه سپهسالارجدید (شهید مطهری ) 260 قاجار 1 2 میدان بهارستان خیابان نظامیه  277 مسجد و مدرسه شاهزاده خانوم    1297 3 8 خ شاهپور گذر وزير دفتر 278 مسجد و مدرسه شيخ عبدالحسين  413 1269 ه ق  3 9 بازار سبزه میدان ،بازار کفاشها پ16 279 مسجد و مدرسه فيلسوف الدوله  1910 قاجار 3 9 خ مصطفی خمینی ،جنب امامزاده سید اسماعیل  280 مسجد و مدرسه كاظميه  13564 قاجار 2 6 خ ري محله باغ پسته بگ  281 مسجد و مدرسه مجد الدوله  1939 قاجار 1 1 خ امام خميني، نرسده به میدان حسن آباد نبش ک میرزایی 282 مسجد و مدرسه محموديه  10846 قاجار 2 6 چهارراه سرچشمه ،خ امير كبيرشرقی پ174 283 مسجد و مدرسه مسجد حاج رجب علي  414 1369 ه ق  3 8 درخونگاه كوچه دباغ خانه(ک اکبر نژاد)ک مغفوری پ70 284 مسجد و مدرسه معير الممالك 2678 قاجار 3 8 میدان محمدیه ،خ خیام ک اهری فنبش کوچه معیر 285 مسجد و مدرسه ميرزا ابوالحسن معمار باشي 2018 قاجار 2 6 كوچه امامزاده يحيي، میدان باغ پسته بک پ171 286 مسجد و مدرسه ميرزا موسي   قاجار 3 9 خ 15خرداد كوچه نوروزخان 287 مسجد و مدرسه و آب انبار معير 2687   3   خیابان خيام، نرسيده به ميدان محمديه، كوچه آب انبار 288 مسجد هدایت  15785 قاجار 1   خیابان جمهوری غربی نرسیده به خیابان لاله زار پ321 289 مسجد همت  14611 قاجار 3   خ مصطفی خمینی کوچه شهید موسوی  بازارچه گذرباشی نبش کوچه همت  290 مسجد هندي ها   پهلوی 6   خ نور محمدي كوچه مشير معظم  291 معبد زرتشتيان(ادریان) 7442 قاجار معاصر 1 1 خ جمهوری،خ ميرزا كوچك خان پ6 292 منار و مسجد پامنار 410 قاجار 2 5 خ امير كبير خ پامنار نبش ک صدیقی |186 293 منزل سفير دانمارك    پهلوی اول 1 1 خ كوشك 294 موزه آبگينه و سفالينه (خانه قوام السلطنه) 2014 قاجاريه     خیابان 30 تير، جنب كوچه نوبهار 295 موزه برق   پهلوی  6 3 ميدان شهدا 296 موزه سابق سينما    پهلوی اول  1 1 خ لاله زار نو، 297 موزه صنعتی 13 ابان 16223 قاجار-پهلوی  1   امام خمینی نبش خیابان فردوسی پ2 298 موزه قدیمی  ملك 1940 قاجار 3 9 خ 15خرداد،بین الحرمین نرسیده به بازار مسجد جامع 299 موزه ملک    قاجار 1 1 خ سی تیرجنب موزه ملی  300 موزه نقاشي پشت شيشه  2322 پهلوی اول 1 2 خ سعدی ،خ قایدی پ270 (خ هدايت) 301 موزه و کتابخانه ملی ايران باستان  1765 پهلوی اول 1 1 خ سي تير 302 موزه هنرهای ملی  1732 قاجار 1   میدان بهارستان  303 میدان مخبر الدوله  14618   1     304 ميدان بهارستان    قاجار-پهلوی  1 2 ميدان بهارستان 305 ميدان حسن آباد 1977 قاجاريه 2   محل  تقاطع  خیابان  امام خمینی و حافظ  306 ميدان محمديه   قاجاروپهلوی اول  3   خ مولوي 307 وزارت اقتصاد و دارايي   پهلوی اول 2 5 خ ناصر خسرو  308 هتل لاله تهران   پهلوی  1 1 لاله زار نو حد فاصل منوچهري و انقلاب  309 هنرستان حافظ  14260 پهلوی اول  3 9 خیابان 15 خرداد بازار کفاش ها ابتدای بازار خیاط ها شمال امامزاده زید  

وی اظهار داشت: به محض تعیین زمین مورد نظر عملیات طراحی و ساخت موزه بزرگ ملی ایران آغاز و یکی از 5 موزه بزرگ دنیا در تهران ایجاد خواهد شد.

معاون رئیس‌جمهور افزود: از نظر تعداد آثار و اشیای تاریخی و موزه‌ای دارای قابلیت‌های فراوانی هستیم با این حال به دلیل کمبود امکانات تنها موفق به نمایش بخش کوچکی از قابلیت‌های موزه‌ای کشور هستیم بنابراین ساخت یکی از 5 موزه بزرگ دنیا در تهران بزودی کلید خواهد خورد.

موسوی همچنین بار دیگر بر دستیابی به ورود 20 میلیون گردشگر خارجی تا پایان سال 1404 تاکید کرد و افزود: با ورود سالانه 20 میلیون گردشگر خارجی به کشور مشکل اشتغال بسیاری از افراد جامعه رفع خواهد شد.

وی یادآور شد: بنا بر آمارهای اعلام شده ورود هر 3/2 گردشگر خارجی می‌تواند یک شغل مستقیم ایجاد کند بنابراین اگر موفق به جذب سالانه بیش از 20 میلیون گردشگر خارجی شویم 10 میلیون شغل مستقیم در کشور ایجاد و بخش اعظم مشکل اشتغال در جامعه رفع خواهد شد.

معاون رئیس‌جمهور در همین رابطه با بیان اینکه دستیابی به ورود 7میلیون گردشگر خارجی در سال 91 یک تکلیف است، افزود: همه باید تمام توان خود را برای تحقق این موضوع به کار گیرند.

موسوی خاطر نشان کرد:‌احداث موزه‌ بزرگ ملی ایران که یکی از 5 موزه بزرگ دنیا خواهد بود نیز می‌تواند به عنوان یکی از مهمترین جاذبه‌های جذب گردشگران خارجی به کشور تلقی شود.

وی با اشاره به تشکیل ستاد بازارهای سرمایه‌گذاری در سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری یادآور شد:‌ تا پایان سال جاری مهمترین و بهترین راهکارهای مناسب در این ستاد تدوین و به منظور عملیاتی شدن اجرایی شود.

وی با بیان اینکه باید با سرمایه گذار با احترام رفتار کرد خاطر نشان کرد:‌احترام به سرمایه‌گذار و جذب سرمایه‌گذاران در پروژه‌های مختلف نیز می‌تواند به رفع مشکل اشتغال در کشور کمک کند.

موسوی همچنین با اشاره به عضویت سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری در کمیسیون زیربنایی و محیط زیست دولت اظهار داشت: این عضویت که به اتفاق آراء و با استقبال تمامی وزیران به تصویب رسیده است می‌تواند منشا خیر و برکات بسیاری برای سازمان میراث فرهنگی کشور باشد.

معاون رئیس‌جمهور همچنین با اشاره به مصوبه دولت مبنی بر ایجاد 1200 منطقه نمونه گردشگری در کشور خاطر نشان کرد: تکمیل این پروژه‌ها باید یکی از مهمترین اولویت‌های سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خصوصاً معاونت سرمایه‌گذاری باشد.

این موزه در ساختمان تفریحی و تاریخی سپهسالار قزوین كه متعلق به اواخر دوره قاجاریه است در یك هزار و 400 مترمربع و دو طبقه ایجاد شده است.

برای فضاسازی و تجهیز این موزه كه از مصوبات سفر سوم هیات دولت به قزوین است، با مشاركت اداره كل میراث فرهنگی و سازمان جهاد كشاورزی استان قزوین، هفت میلیارد ریال اعتبار هزینه شده است.

این موزه به لحاظ وسعت وتجهیزات به نمایش گذاشته شده در آن به عنوان بزرگترین موزه كشاورزی كشور شناخته می شود.، حدود یك هزار قطعه از ادوات مختلف كشاورزی قدیمی از جمله اولین تراكتور كشاورزی وارد شده به ایران كه با نفت كار می كند،برای بازدید عموم مردم در این موزه به نمایش گذاشته شده است.

با درود فراوان خدمت تمامی دوستان در پار سوماش خدمتتون عرض کنم که «يك اتاق نمايش، وارد آن مي شوي. نور پرده نقره اي بر پرده سفيد مقابل مي پاشد، زن و مردي بر پرده جان مي گيرند، آنها لباس هاي امروزي پوشيده اند، لباس هايشان اما فريم به فريم، 100 سال به 100 سال قديمي تر و كهنه تر مي شود، آرايش مو، نوع لهجه و تكلمشان نيز. و اين سير تا قبل از ميلاد مسيح ادامه مي يابد و همزمان روي اين تصوير موسيقي همان دوران ها شنيده مي شود. تصوير ثابت مي ماند. حالا بايد در يك دهليز تاريك سوار كابيني شوي، مي تواني شاهد نحوه زندگي مردم، نوع معيشت آنها در روستاها در زمان هاي دور و نزديك باشي.» ‌ آنچه خوانديد صحنه اي از يك فيلم تخيلي با موضوع گذر از ماشين زمان نيست، بلكه روايتي از نحوه بازديد علاقه مندان موزه وايكينگ هاي شهر يورك، يكي از موزه هاي كشور انگلستان است كه در زمينه طراحي، از موزه هاي منحصر به فرد جهان به شمار مي آيد. موزه اي كه به بخش خصوصي تعلق دارد و در ظرف دو سال با بودجه اي معادل 2 ميليارد دلار ساخته شده است. و طبق گفته گردانندگان موزه، آنها توانسته اند با تمهيداتي كه ياد شد به سوددهي نيز برسند. شايد مقايسه هايي از اين دست براي كشوري كه هنوز حتي تعدادي از موزه هاي آن به تعريف استاندارد جهاني نيز نرسيده اند، به دور از منطق باشد، اما حداقل آگاهي از چنين تجربه هايي يادآوري مي كند، موزه ها فقط مكاني براي نگهداري اشيا تاريخي و قديمي نيستند و مي توانند در ارايه انواع خدمات اجتماعي، اطلاعاتي و آموزشي آن هم به جذاب ترين شيوه، نقش بسزايي داشته باشند. چنان كه در بسياري از موزه هاي سراسر دنيا بخشي در نظر گرفته شده كه تعدادي از اشيا موزه اي را به مدارس قرض مي دهند تا دانش آموزان بتوانند با لمس و كنكاش آنها از نزديك با اشيا قديمي آشنا شوند، كه البته اين، يكي از صدها نمونه روشي است كه موزه ها براي جذب مخاطب به خصوص نسل جوان به كار مي گيرند. بنابراين به جز كاركرد پركردن اوقات فراغت مردم _ كه در جاي خود از مهم ترين اهداف است _، موزه ها را مي توان يكي از ملموس ترين و دسترس ترين منبع تحصيل علم به شمار آورد. كه در واقع اين مهم ميسر نمي شود مگر از راه به كارگيري شيوه هاي متغير صنعت تبليغ و روش هاي متفاوت ايجاد جذابيت. براي نمونه همه مي دانيم فوتبال در انگلستان از چه ميزان محبوبيتي برخوردار است و جا به جايي يك بازيكن از باشگاهي به باشگاه ديگر چقدر جنجال آفرين. اما در همين جزيره فوتبال خيز، تعداد بازديدكنندگان موزه ها طي سال بسيار بيشتر از تعداد افرادي است كه براي تماشاي فوتبال به استاديوم هاي ورزشي مي روند. در يك آمار كلي تعداد اين افراد 80 برابر بازديدكنندگان ايراني از موزه هاي كشورمان است. اما واقعا راز ايجاد علاقه و گرايش مردم به بازديد از موزه ها در كشورهاي مختلف را بايد در چه ويژگي هايي جست و جو كرد، تخصيص بودجه هاي مناسب، بهره از نظرات كارشناسان، استفاده از سبك هاي نو در طراحي داخلي و چيدمان اشيا و حتي معماري ساختمان موزه، دستيابي به استقلال مالي در كنار بهره از کمک هاي دولتي، اقدامات گوناگون فراموزه اي و ... و شايد در صدر همه اين موارد تفكري كه همه را ملزم و موظف مي كند تا به توسعه و حفظ فرهنگ و ميراث جامعه با ابزارهاي گوناگون بيانديشند.

رامک صبحي

با درود فراوان خدمت تمامی دوستان خوبم در پارسوماش در فرهنگ اجتماعي موزه ها نمايشگر روياي تاريخي ملت ها هستند، از آغاز تاكنون، آن جا كه آثار و نشانه هاي هويت تاريخي و فرهنگي آنها را از لايه هاي پيدا و پنهان جامعه بيرون مي كشند و چنان آن ها را گردهم مي آورد كه در نگاه اول به نظر مي رسد مجموعه هاي موزه اي از همان ابتدا، واحدي لاينفك از همديگر بودند. همگون بودن و سير تاريخي اشيا موزه اي هارموني لطيفي است كه روح پر تلاطم را در سفري سيال به آن سوي مرزها مي برد تا با آيينه بصيرت نشان زندگي و مرگ را در گذشته بجويد. جامعه ايراني به عنوان بخشي از سرزمين شرق، هر چند در آغاز قرن 20 نهاد موزه اي را شناخت اما ارزش هاي پيدا و پنهان فرهنگ ايراني تابلويي از آن آفريد كه چشمان بسياري را از كران تا كران عالم تسخير خود ساخته است. اما روح خنياگر ايراني اين بار آزرده از شلاق بي مهري است كه بي پروا بر جسم و جان فرهنگ و عناصر فرهنگي آن فرو مي آيد و كسي به سمفوني مرگ آن گوش نمي دهد. در ميان فريادهاي رهگذران و غريو ناله هاي ماشين هاي دودزا، آن جا كه اكسيژن را به بهايي ناچيز در فضا قرباني مي كنند، پشت ميله هاي بلند و سياه و هيكل تنومند نگهبانان بانك مركزي، چندين متر در زيرزمين، خزانه جواهرات ملي ايران قرار دارد. ساختمان خزانه در سال 1334 ساخته شده است كه در سال 1339 با تاسيس بانك مركزي، خزانه جواهرات ملي افتتاح و صيانت از آن به عهده بانك مركزي ج.ا.ايران قرار گرفت. جايگاه و ارزش رفيع محتواي خزانه چنان آوازه اي به آن بخشيده است كه بسياري از جهانگردان و ميهمانان دولتي همواره در تلاش هستند كه بدون تماشاي آن خاك ايران را ترك نكنند. به عقيده نگارنده و بسياري ديگر هيچ ملتي قادر نيست ارزش واقعي و يا تقريبي اين مجموعه را به رقم يا صفت فارسي بيان كند كه تختي را در خود جاي داده است كه 26733 قطعه جواهر بر آن سوار شده اند و تخت نادري و يا شمشيري كه روي دسته كترگه، قلباقه ها و غلاف آن 1869 قطعه الماس فلامك نشانده شده است. اگر چه در اين مجموعه تنها نامي از كوه نور باقي مانده است اما «درياي نور» درياي بيكراني است كه بازديد كننده را از عمق چند متري زمين به عرصه جنگ نادر در هند مي برد. برداشت= جناب اقای رضا مصطفی زادگان

با درود فراوان خدمت تمامی دوستان نیک پندار و نیک سرشت پارسوماشی عزیزم امیدوارم حالتان در هر کجای این مرز پر گهر هستید خوب و سلامت باشید خدمتتان عرض کنم ،

بازارها را از لحاظ حوزه كاركردي يا سرزميني آنها به سه گروه شهري، روستايي و منطقه اي يا بين راهي مي توان طبقه بندي كرد. بر همين اساس همه بازارهايي را كه حوزه كاركردي يا خدمت رساني آنها به شهر مربوط مي شده است بازارهاي شهري مي ناميدند.
همچنين از آنجا كه اقتصاد خانوارهاي روستايي در گذشته در بيشتر موارد نوعي اقتصاد خودكفا يا نيمه خودكفا بود، در روستاهاي كوچك يك يا دو فضاي كوچك تجاري _ خدماتي هيچ مركز بازرگاني وجود نداشت. به همين سبب بيشتر روستاها فاقد فضايي به عنوان بازار بودند، اما در برخي از مناطق كشور به علت ساختار اجتماعي _ اقتصادي حاكم بر آن مناطق، در معدودي از روستاهايي كه موقعيت سرزميني _ اقتصادي خاصي داشتند، و جمعيت ساكن در آنها زياد مي شد، بازار نيز شكل مي گرفت، چنان كه برخي از روستاها پيرامون اصفهان در قرن چهارم هجري و بعضي از روستاهاي پيرامون بلخ و همچنين شماري از روستاهاي ناحيه رودشت اصفهان در قرن هشتم هجري، كه آنها را معظم قراي مي خواندند، بازار داشتند.
افزون بر بازارهايي كه درون معدودي از روستاها وجود داشت، نوع ديگري از بازارهاي روستايي وجود داشت كه غالبا جنبه ادواري داشت، يعني در بين چند روستا به صورت دوره اي حركت مي كرد و هر روز يا هر دوره زماني ديگر در يكي از اين روستاها تشكيل مي شد. اين نوع از بازار مخصوص روستاهاي كوچكي بود كه ميزان عرضه و تقاضا به حدي نبود كه در آن روستا يك بازار دايمي شكل گيرد. اين نوع از بازارها بيشتر در مناطقي از كشور شكل مي گرفت كه روستاهايي كوچك در نزديكي هم وجود داشت. در گيلان و مازندران شمار متعددي از اين گونه بازارها وجود داشت.
انواع بازار از لحاظ زمان تشكيل آن
بازارها را از لحاظ زمان و دوره تشكيل آنها نيز مي توان به سه گونه طبقه بندي كرد: بازارهايي كه به صورت ثابت و در طول سال تشكيل مي شدند، بازارهايي كه به صورت ادواري يا دوره اي تشكيل مي شدند كه هفته بازارها نوعي بسيار مهم از بازارهاي ادواري بودند كه غالبا در هر شهر يا روستا به صورت هفته اي يك روز تشكيل مي شدند و معمولا به نام همان روز ناميده مي شدند، مانند جمعه بازار، شنبه بازار و غيره و بازارهاي سالانه كه به مناسبت هاي گوناگون برقرار مي شد، از جمله هنگام نوروز در بسياري از شهرهاي كشور بازارهايي تشكيل مي شد.
برخي از بازارها هم به مناسبت نوع محصولاتي كه در آن عرضه مي شد در مدت كوتاهي از روز تشكيل مي شد. براي مثال هنوز در برخي از شهرهاي كوچك گيلان و مازندران ديده مي شود كه مردان و زنان محصولاتي مانند سبزيجات، كره، پنير و غيره را كه در منزل يا محل كار خود توليد كرده اند، در برخي از بازارگاه هايي كه به اين منظور اختصاص يافته اند، در ابتداي روز عرضه مي كنند و پس از چند ساعت به محل زندگي يا كار خود باز مي گردند.
بعضي از انوع بازارهاي كوتاه مدت در كنار فضاهاي تفريحي و گذران اوقات فراغت در ميدان ها (مانند ميدان امام در اصفهان يا سبزه ميدان در تهران)، در كنار پل ها و رودخانه هاي درون شهري (مانند سي و سه پل و پل خواجو در اصفهان) تشكيل مي شد.
عوامل موثر در نحوه استقرار فعاليت ها
عوامل و پديده هاي متعددي در چگونگي و نحوه استقرار فعاليت ها و اصناف گوناگون در كنار يكديگر در بازارها نقش داشتند كه از جاذبه و كشش راسته هاي تخصصي مي توان به عنوان يكي از آنها ياد كرد. پيدايش و تكوين راسته هاي تخصصي كه محل استقرار اصناف و پيشه وراني بود كه كالاي يكسان يا كالاي مربوط به هم را مي فروختند، پيشينه اي بسيار كهن و باستاني دارد.
يكي از مهم ترين عوامل شكل گيري چنين راسته هايي، جاذبه و كشش اقتصادي اين راسته ها براي جلب نظر مشتريان است.
همچنين امنيت و ارزش اقتصادي كالاها يكي از مهم ترين نكاتي است كه در مورد مكان استقرار اصناف و پيشه وران در گذشته نقش داشته است. براي مثال راسته زرگرها يا طلا فروش ها به امنيت بيشتري نسبت به راسته مسگرها نياز داشت و راسته مسگرها نيز نسبت به راسته يا ميدان كاه فروش ها به امنيت بيشتري نياز داشت. به همين دليل در بيشتر بازارهاي كشور، راسته زرگرها در مركز شهر و نزديك به مسجد جامع يا ساير بناهاي مهم درون شهري بود و هر چه فاصله از مركز شهر بيشتر مي شد، كالاهايي عرضه مي شد كه ارزش اقتصادي آنها غالبا كمتر بود. از سوي ديگر فعاليت هايي كه از لحاظ توليد يك محصول يا عرضه محصولات مشابه يا مكمل به يكديگر مرتبط بودند، غالبا به سبب سهولت انجام فعاليت در كنار يا نزديك هم استقرار مي يافتند. براي مثال غالبا كساني كه آينه و شمعدان و نيز لوازم آرايشي و لوكس عرضه مي كردند در نزديكي راسته طلافروش ها بودند و يا در شهرهاي زيارتي در نزديكي مسجد جامع يا ساير بناهاي مذهبي راسته كتابفروش ها، صحافان و فروشندگان تسبيح و مهر و مانند آن قرار داشت.
برخي از فعاليت هاي توليدي يا خدماتي از لحاظ نحوه انجام يا نوع محصول يا ساير جنبه ها نيز با يكديگر ناسازگار بودند و به همين دليل هيچ گاه در كنار هم مستقر نمي شدند. مثلا هيچ گاه يك دكان آهنگري به سبب سر و صداي ناشي از فعاليت آن در راسته زرگرها يا صرافان قرار نمي گرفت. همچنين يك صرافي در راسته قنادها يا شيريني پزها مستقر نمي شد.
نحوه اداره بازار
نخستين نكته مهم در اداره امور بازار مربوط به تشكيلات اصناف و پيشه وران مي شود. در گذشته در هر صنف حداقل يك نفر به عنوان مهتر و بزرگ اعضاي صنف انتخاب مي شد كه هم به مسايل دروني اصناف رسيدگي كند و هم به عنوان رابط بين اعضاي صنف و حكومت نقش ايفا كند. در دوره غزنويان مهتران هر صنف نوشته اي را تنظيم و تدوين مي كردند كه براساس آن متعهد مي شدند كه اعضاي صنف نرخ هاي تعيين شده از سوي حاكم را رعايت كنند و اگر كسي رعايت نكرد او را به نحوي تنبيه و مجازات كنند. ابن بطوطه در سفرنامه خود اشاره كرده است كه هر گروه از پيشه وران اصفهان رييسي به نام كلو داشتند. نماينده اصناف در دوره صفويه نقيب ناميده مي شد و موظف بود كه در تعيين نرخ اجناس و تعيين مقدار ماليات هر صنف با كلانتر همكاري كند و همواره براي تعديل نرخ ها و رعايت آن با اصناف همكاري و مذاكره داشته باشد.
گويا در دوره صفويه در برخي از شهرها منصبي با عنوان كدخداي بازار وجود داشت كه احتمالا برخي از مسئوليت ها و وظايف او مانند رييس اصناف بود. تعيين مقدار عوارض و ماليات و گردآوري آن غالبا بر عهده ماموراني بود كه از سوي حاكم يا رييس شهر تعيين مي شدند. در دوره تركمانان و صفويه، منصبي با عنوان كلانتر وجود داشت كه متصدي آن مسئول رسيدگي به امور اتحاديه هاي صنفي و تعيين ماليات پيشه وران برخي از امور صنفي بود. او اغلب براي تعيين مقدار ماليات و عوارض با رييس هر صنف مشورت مي كرد. حوزه فعاليت كلانترها در بعضي از موارد فراتر از بازار نيز بود.
نكات و مسايل مربوط به كيفيت اجناس و جلوگيري از تقلب فروشندگان و همچنين توجه به كيفيت غذاها و مواد فاسدشدني و رعايت نرخ كالاها و توجه به ترازوها و وزنه ها از اموري بود كه در بيشتر موارد شخصي با عنوان محتسب آن را انجام مي داد. در پيش از اسلام شخصي كه عنوان وازاربد داشت به امور مربوط به بازار رسيدگي مي كرد.
نخستين اشاره مستقيمي كه به حسبه به عنوان يك منصب شده به اواخر نيمه اول قرن دوم هجري تعلق دارد و مربوط به عاصم بن سليمان احول در زمان ابوجعفر منصور در كوفه است كه عهده دار حسبه بر پيمانه ها و اوزان بود.
اين منصب بسيار اهميت داشت و به سبب آن كه محتسب مي بايست در بسياري از موارد به احكام ديني آگاه باشد و در مقام قضاوت در مورد امور به داوري بپردازد و حتي نوع مجازات افراد را تعيين كند، غالبا ترجيح مي دادند كه محتسبان را از ميان فقها و علماي مذهبي انتخاب كنند.
غالبا محتسبان افرادي با قدرت و منزلت بودند و با شهامت به كنترل وضع بازار مي پرداختند و بسيار اوقات بدون اطلاع قبلي به دكان ها يا كارگاه ها وارد مي شدند و اجناس را كنترل مي كردند يا در مواردي ممكن بود در هنگام شب بعضي از دكان ها را مهر و موم كنند و در هنگام صبح به بازرسي آنها بپردازند.
حوزه فعاليت محتسبان گاه بسيار وسيع بود و برخي از آنان، كه افرادي آگاه و با قدرت بودند، افزون بر آن كه بر كار و فعاليت پيشه وران و صنعتگران نظارت مي كردند، فعاليت گروه هايي ديگر مانند معلمان اطفال، بنايان، پزشكان، جراحان و حتي گاه واعظان و قضات را زير نظر داشتند.
يك محتسب افزون بر آگاهي به امور فقهي و قضايي، مي بايستي به انواع فعاليت هاي توليدي و تجاري تا حدودي آشنا مي بود و در مواردي براي تشخيص دقيق بعضي از مسايل از بزرگان و افراد درستكار و با تجربه هر صنف كمك مي گرفت تا بتواند چگونگي مرغوب بودن برخي از محصولات را كنترل كند.
با وجود آن كه غالبا مسئوليت ها و اختيارات مربوط به احتساب به طور عمده بر عهده شخص محتسب بود اما در مواردي ديوان يا تشكيلاتي اداري نيز با اين عنوان پديد مي آمد، چنان كه گويا در دوره ساسانيان ديواني موسوم به ديوان احتساب وجود داشت.
در دوره مغول از اهميت و منزلت محتسبان كاسته شد و در دوره صفويه و قاجاريه نيز اين روند ادامه يافت و به تدريج بخشي از وظايف محتسب به افراد ديگري مانند داروغه و كلانتر واگذار شد.
در دوره هايي كه حكومت مركزي از قدرت كافي براي نظارت بر فعاليت هاي حكام محلي برخوردار نبود يا پادشاه و اطرافيان او به منافع زودگذر شخصي خود مي انديشيدند و به فكر آباداني و رونق اقتصادي نبودند، داروغه ها و ماموران بازار از پيشه وران اخاذي مي كردند. گاسپار دروويل كه در دوره قاجار به ايران آمده بود، به اين نكته چنين اشاره كرده است:
«اداره بازارها بر عهده داروغه ها است و در آن جا حق قضاوت دارند. داروغه ها نسبت به بازرگانان و كسبه تعدي مي كنند، و هر نوع باج و رشوه كه بتوانند از آنها مي گيرند، بدون آن كه براي اين عمل كيفر ببينند... بيگر بيگي ها تقريبا همگي در ولايت خود صاحب بازار هستند و چون هيچ كس را قدرت رسيدگي به اعمالشان نيست، از اين راه درآمد هنگفتي به دست مي آورند.»
نحوه برقراري نظم و امنيت در بازار
مسايل و امور انتظامي بازارها و تامين امنيت و جلوگيري از سرقت بيشتر بر عهده ماموراني بود كه زير نظر حاكم شهر يا كسي كه زير نظر حاكم بود، فعاليت مي كردند. عنوان، مسئوليت و اختيارات اين ماموران در همه دروه هاي تاريخي و در همه نواحي كشور يكسان نبود و با قدرت و منزلت حكومت مركزي و حكومت هاي محلي متناسب بود.
در بعضي از دوره ها، حفظ امنيت در شب ها بر عهده عسس ها بود كه طول بازار و راسته هاي آن مي گشتند و مراقب دكان ها بودند و افراد مشكوك را دستگير و از آنان بازجويي مي كردند. عسس ها زير نظر شخصي موسوم به ميرعسس يا ميرشب كار مي كردند. در بسياري از اوقاف مسئوليت كالاي به سرقت رفته بر عهده ميرعسس گذاشته مي شد و او مجبور بود خسارت كالاهاي سرقت شده را جبران كند و اگر كالاي مسروقه اي را مي يافت، مبلغي به عنوان پاداش دريافت مي كرد، گويا در دوره صفويه عسس ها حدود يك سوم بهاي كالاهاي مسروقه اي را كه پيدا مي كردند، دريافت مي داشتند. زماني در دوره صفويه بسياري از امور انتظامي شهر و از جمله بازارها و مراقبت از رعايت قوانين بر عهده صاحب منصبي با عنوان داروغه بود. او با ياري مامورانش كه در آن زمان احداس خوانده مي شدند، خلافكاران را دستگير و مجزات مي كرد. وي در بسياري از اوقات حق قضاوت هم داشت و حتي گاه مي توانست خطاكاران را به اعدام محكوم كند.
حوزه فعاليت داروغه ها غالبا افزون بر بازار شامل محله هاي مسكوني هم مي شد، در دوره قاجاريه، كدخداهاي محله هاي اصفهان زير نظر داروغه كار مي كردند و او با داشتن حدود پنجاه نفر فراش و گزمه به امور شهر رسيدگي مي كرد و روزها روي سكوي قيصريه با چوب و فلك مي نشست و خلافكاران را همان جا مجازات مي كرد.
فساد اداري در دوره قاجاريه موجب شد كه در برخي از موارد داروغه ها براي چپاول مردم به بهانه ها و تهمت هاي گوناگون مانند كم فروشي و گرانفروشي و غيره از كسبه باج بگيرند. به اين علت منصب داروغگي خيلي پردرآمد بود و افرادي كه داوطلب اين منصب مي شدند گاه مبلغ گزافي رشوه به حاكم مي دادند. اين منصب در زمان ناصرالدين شاه در تهران از بين رفت و به جاي آن اداره اي موسوم به نظمينه تاسيس شد كه ابتدا زير نظر شخصي ايتالياي با حدود سيصد مامور شروع به كار كرد.
بعضي از قوانين و مقررات بازارها
براي اين كه روابط بين پيشه وران و مردم و نيز نحوه استفاده از فضاي بازار به بهترين صورت ممكن جريان يابد، قوانين و مقرراتي درباره بازار وضع شده بود كه برخي از آنها به صورت مدون و برخي به صورت ضمني و شفاهي بود. اين قوانين و مقررات حوزه هاي گوناگوني را در بر مي گرفت.
نخستين موضوع مهم مكان استقرار انواع پيشه وران و فضاها بود. برخي از پيشه وراني كه فعاليت آنان موجب پيدايش آلودگي محيطي مي شد بايد در بيرون شهر يا در نزديكي دروازه ها مستقر مي شدند. كشتارگاه ها و دباغ خانه ها را غالبا در محل هاي دور از مركز شهر و محله هاي مسكوني قرار مي دادند. ورود كاروان هاي بازرگاني با شمار فراواني از چهارپايان باربر و بسته هاي كالا كه از شهرهاي ديگر مي امدند، هم ايجاد مزاحمت براي مردم و عابران مي كرد و هم بيماري و آلودگي هاي ناشي از سفر از همين طريق غالبا به درون شهر منتقل مي شد. براي جلوگيري از اين آلودگي ها و مزاحمت ها و نيز براي حفظ بهداشت در بسياري از موارد كاروانسراهايي مخصوص استقرار اين نوع كاروان هاي بازرگاني در كنار راسته بازار و در نزديك دروازه مي ساختند تا چهارپايان و كالاهاي وارد شده به شهر ابتدا در آن استقرار يابند و بازرگاناني كه در طي سفر آلوده و كثيف شده بودند، اسكان يابند، عوارض كالاي خود را بدهند و خود را تميز كنند و سپس به شهر وارد شوند. به همين منظور در كنار چنين كاروانسراهايي غالبا حمام ساخته مي شد، چنان كه در دوره غازان خان در كنار هر يك از چهار دروازه اصلي شهر تبريز يك كاروانسرا و يك حمام ساخته شد كه به همين منظور مورد استفاده قرار مي گرفت و بر اساس فرمان حكومتي كاروانيان بايد كالاهاي خود را در اين كاروانسراها تخليه مي كردند.
در مورد بعضي از اغذيه فروشي ها به دليل كنترل بهتر فرآورده هاي آنها مقرر مي كردند كه در مكان هايي مستقر شوند كه امكان نظارت بر فعاليت آنها به سادگي وجود داشته باشد. براي نمونه توصيه مي كردند كه لكانه پزها (لكانه نوعي خوراك بود) در نزديكي دكه محتسب استقرار يابند، زيرا در درست كردن لكانه امكان تقلب به سادگي وجود داشت. به فروشندگان سدر و لوازم بهداشتي توصيه مي شد كه در نزديكي حمام ها جاي گيرد.
ساختن فضاهاي بزرگ شهري و تجاري مانند مسجد، مدرسه، بازار، كاروانسرا، حمام و مانند آن به ويژه اگر هدف انتفاعي وجود داشت به كسب اجازه از رييس شهر يا ساير مقامات شهري نياز داشت، هر چند در مواردي كه هدف خيرخواهانه و مذهبي وجود داشت كمتر به كسب اجازه نياز بود. در برخي از موارد براي كسبه و بازرگانان جواز كسب صادر مي شد. اين مقررات بيشتر در بازارهاي دايمي شهر مورد توجه قرار مي گرفت و در بازارهاي ادواري يا بازارگاه هايي كه فروشندگان كالاهاي ارزان قيمت عرضه مي كردند، مقررات كمتري وجود داشت، چنان كه براي نمونه در بسياري از بازارگاه ها به ويژه بازارگاه هاي شهرهاي تازه تاسيس در ابتداي دوره اسلامي، چنين مرسوم بود كه هر كس در ابتداي روز به بازارگاه وارد مي شد و جايي را براي خود در نظر مي گرفت تا پايان همان روز حق داشت كه در همان جا بماند.
درباره فضاي بازار و نحوه استفاده از آن قوانين و مقرراتي وجود داشت از آن جمله كه:
• نصب دكه و كاشتن درخت در راه هاي باريك ممنوع
• نشستن در راه هاي تنگ و بستن حيوانات در معابر جايز نبود
• كسي نبايد زباله را در معابر بگذارد و همچنين ناودان ها نبايد طوري نصب شود كه آب آن به كوچه هاي باريك بريزد و براي عابران زحمت ايجاد كند.
• قصابان نمي بايست در جلوي دكان و در بازار و گذرها حيوانات را ذبح كنند، همچنين گوشت را نمي بايد خارج از سكوي دكان آويخت
• پارچه بافان نمي بايست پارچه هاي خود را در بازار و گذرها بگسترانند، زيرا موجب زحمت عابران مي شود. همچنين بازاريان موظف بودند كه معبر مقابل دكانشان را هميشه تميز نگاه دارند و آن را مرتب جارو كنند. درباره وزن و جنس وزنه ها و چگونگي ترازوها در هر زمان مقررات لازم اعلام مي شد و محتسب مكلف بود رعايت آن را از سوي كسبه كنترل كند. در اغلب اوقات تمايل چنداني به تعيين نرخ ثابت براي همه اجناس وجود نداشت، بلكه نرخ بسياري ازكالاها به ويژه كالاهاي لوكس و غير ضروري براي همه مردم توسط قاعده عرضه و تقاضا تعيين مي شد، اما نرخ كالاهاي ضروري به خصوص گندم، جو، نان، گوشت، نمك و مانند اينها تعيين مي شد و هر گاه نرخ هر كدام از انها تغيير مي كرد، نرخ هاي جديد توسط جارچي ها در بازار جار زده مي شد تا همه مردم مطلع شوند. مقدار عرضه كالاهاي اساسي و مهم تعيين و كنترل مي شد كه كمبود پديد نيايد و به همين جهت مقدار آردي كه آسيابان مي بايست به نانوايان تحويل دهد و مقدار ناني كه توسط نانوايان بايد پخته مي شد، به طور مرتب كنترل مي شد.
درباره خلافكاران همواره مقررات ثابت و معيني وجود نداشت، بلكه افزون بر احكام شرعي و عرفي، ديدگاه و تصميم صاحب منصبان هم گاه متناسب با شرايط اجتماعي دخالت داده مي شد. مجازات محتكران و گرانفروشان كالاهاي اساسي و مهم مانند نان و گوشت به ويژه در ايام كمبود اين نوع كالاها بسيار سنگين بود. در منابع تاريخي اشاره شده كه سلطان محمود، خباز خاص را به جرم آن كه مانع مي شد تا نانوايان به سادگي گندم مورد نياز خود را بخرند، زير پاي فيل انداخت و دستور داد جسد او را در شهر بگردانند. همچنين بر اساس گزارش كلاويخو در زمان تيمور، گردن قصاب گرانفروشي را از تن جدا كردند. پس از مجازات قتل، گاه در مواقع بحراني مجازات هايي مانند گوش و بيني بريدن و امثال آن در انتظار خلافكاران بود.

برداشت=لهراسب اقا خانی

 درود بر تمام پارسوماشی های عزیز موزه حسين بهزاد، هنرمند بلند آوازه ايراني، سه سال است که به دليل بازسازي و مرمت به روي بازديدکنندگان بسته شده و شنيده ها حاکي از آن است که سازمان ميراث برنامه‌اي براي باز کردن دوباره آن ندارد.

در قرون 18 و 19 ميلادي، اصل دسترسی عموم مردم به موزه‌ها در كشورهاي اروپايي با مقاومت بسیار روبه‌رو بود. در واقع میان آرمان دموکراتیکي كه پشت شکل‌گیری موزه‌ها نهفته بود و فعالیت واقعی آنها در آن روزگار اختلاف پیدا شد. این اختلاف و شکاف به ویژه در مورد آن دسته از موزه‌های هنر خود را به رخ می‌کشید که خاص هنرمندان یا کارشناسان بودند و فقط در روزهایی خاص چون یک‌شنبه‌ها به روی عموم باز می‌شدند. اما در بسیاری از شهرها خبرگان و کارشناسان جدیدی پا به عرصه‌ی فرهنگ گذاشتند‌ــ کسانی چون موزه‌داران، کتابداران، باستان‌شناسان، و بایگان‌ها. علاقه به هنرها و علوم در میان این عده مشترک بود و به واسطه‌ی فعالیت‌های بسیاری از جوامع بافرهنگ بسط می‌یافت، و این فعالیت‌ها به جزیی اساسی از فرهنگ بورژوایی تبدیل شد.
حدوداً در همین زمان و به ویژه در انگلیس، چند پروژه‌ی اجتماعی مانند نمایش‌های بزرگ لندن با هدف آشنا ساختن عده‌ای بیشتر با فرهنگ و علم و تکنولوژی اجرا شدند. چندین اقدام فرهنگی به نفع محروم‌ترین اعضای جامعه صورت گرفت. یک نمونه‌ی بسیار چشمگیر از این اقدامات برپایی نمایشگاه‌های نقاشی معاصر از سال 1881 به این سو در وایت‌چَپِل‌ــ قلب محله‌ی ایست‌اندِ لندن‌ــ در مدرسه‌ی مذهبی سنت‌جود بود. در آن دسته از شهرستان‌های انگلیس هم که انقلاب صنعتی به آنها راه یافته بود موزه‌هایی برپا شد. در نتیجه در نیمه‌ی دوم این قرن دولت‌ها در تمامی سطوح ضرورت و فایده‌ی موزه‌ها را برای جامعه پذیرفتند.
با این حال میراث قرن نوزدهم که «عصر طلایی» موزه‌ها به شمار می‌رود در مورد وظایف موزه‌ها نسبت به مردم مبهم بود. در قرن بیستم، این ابهام آن قدر گسترش یافت که اصلاً خود موزه‌ها را دربرگرفت. همان طور که مادلن رِبِریو اشاره کرده است (1991)، این ابهام در طول این قرن تشدید شده است. او می‌نویسد:
قرن بیستم با موزه‌ها خوب تا نکرده است. موزه‌ها سال‌های بسیار به هنرهای زیبا محدود شدند‌ــ محدودیتی که از پیش از جنگ جهانی اول آغاز شد و تازه در بیست سال گذشته دچار تغییر و تحول شده است‌ــ و در واقع چیزی نبودند جز مکان سرگرمی نخبگان و معبد میراث ملی.
اما بازتعریف زیباشناسی و هنر، پیشرفت‌های علمی، و توسعه‌ی اجتماعی به هر حال در موزه‌ها هم بازتاب داشت؛ این امر، برای مثال، در رخداد افتتاح موزه‌ی دویچه در مونیخ در سال 1905 و افتتاح پاله دولادِکووِرته در پاریس و موزه‌ی هنرهای مدرن در نیویورک در میان دو جنگ جهانی آشکار شد. اما موزه‌ها جز در چند مورد دچار افولی چشمگیر شدند. در کشورهای دموکراتیک، به دلیل فقدان کمک‌های مردمی و سرمایه‌ی لازم، پروژه‌های مختلف هرگز اجرا نشدند. و در حکومت‌های خودکامه و استبدادی و نازی هم موزه‌ها نقشی تبلیغاتی با هدف تبعیض سیاسی و قومی پیدا کردند.
در سال‌های پس از جنگ و در پیِ تخریب بناهای تاریخی و پراکنده شدن بسیاری از مجموعه‌های ارزشمند اروپا، موزه‌ها قدیمی و کهنه‌گرا قلمداد شدند. در جاهایی که مسئولیت موزه‌ها بر عهده‌ی سازمان‌های اداری عمومی بود، این تصویر به ناکارآمدی کارمندان این سازمان‌ها نسبت داده می‌شد. و زمانی که موزه‌ها به بخش خصوصی تعلق داشتند، چیزی نخبه‌گرایانه و متعلق به طبقه‌ی مرفه تلقی می‌شدند. به این ترتیب موزه‌ها از جامعه جدا افتادند و در فرایند تحولی که مدرنیزه شدن دیگر سازمان‌ها را به دنبال داشت تقریباً فراموش شدند.
از آن پس موزه‌ها در چارچوب سنتی روشنفکرانه به شدت به نقد کشیده شدند که میراث فرهنگی را با ویرانه و خرابه یکی می‌دانست. حتا هنرمندانی چون ژان دوبوفه مرگ موزه‌ها را نزدیک دانستند. در این میان پیِر بوردیو و آبَن داربِل در یکی از اولین بررسی‌های جامعه‌شناختیِ بازدیدکنندگان موزه‌ها در صدد اثبات این امر برآمدند که موزه‌ها نه فقط محل نگه‌داری گذشته‌اند، بلکه نخبگان بورژوا برای حفظ جایگاه اجتماعی خود از آنها استفاده می‌کنند. مفهوم موزه به عنوان ابزار «تمایز» و «بازتولید» اجتماعی با اقبال بسیار روبه‌رو شد. در نتیجه در جوامعی که به ارزش‌های دموکراتیک و مردمی خود ایمان داشتند و در جستجوی نهادهای بازتر بودند داغ کهنه و نامناسب بودن بر پیشانی موزه‌ها خورد. آشوب‌های سال 1968 و دهه‌ی 1970 تنها کاری که کردند این بود که به این نقد اجتماعی مشروعیت ببخشند، و موزه‌ها در کنار جوامع غربی تحت تأثیر فضایی قرار گرفتند که نشان از بحرانی قریب‌الوقوع داشت.
در دهه‌ی 1970 در ایالات متحد و در دهه‌ی 1980 در اروپا تحولی عظیم رخ داد. دسترسی به فرهنگ به نیروی محرک اتخاذ خط‌مشی‌های جدید تبدیل شد و به تحول فرهنگیِ غیرمنتظره در مقیاس وسیع کمک کرد. ایده‌ی توسعه‌ی فرهنگی به عنوان پروژه‌ای اجتماعی اولین بار در میان کارشناسان جهان موزه مطرح شد و به زودی به یکی از موضوعات اصلی در جلسات و گردهم‌آیی‌های شورای بین‌المللی موزه‌ها (ایکوم) تبدیل شد. نهایتاً این طرح وقتی به اصلی بین‌المللی تبدیل شد که در بند 27 اعلامیه‌ی حقوق بشر سازمان ملل مورد اشاره قرار گرفت: «هر کسی حق دارد آزادانه در حیات فرهنگی جامعه‌اش مشارکت کند و از هنرها لذت ببرد.» همین اصل در کنفرانس‌های بعدی یونسکو نیز مد نظر قرار گرفت. در سال 1982، در گزارش مکزیک در مورد خط‌مشی‌های فرهنگی بر دسترسی به فرهنگ به عنوان یک حق تأکید شد: «دسترسی به فرهنگ نباید به خاستگاه، مقام اجتماعی، سطح تحصیلات، ملیت، سن، زبان، جنسیت، مذهب، وضعیت بهداشت، یا تعلق به اقلیت قومی یا گروه حاشیه‌ای محدود باشد.» همین جهت‌گیری در بستر اتحادیه‌ی اروپا نیز توسط وزرای فرهنگ کشورهای اروپایی تأیید شده است. دموکراتیزه کردن فرهنگ مقدمات خط‌مشی‌ها و برنامه‌های بسیار را فراهم آورد. حال که تقریباً 30 سال از آن زمان گذشته است، می‌توان دید که این خط‌مشی‌های فرهنگی یکی از عوامل مهم در تکامل موزه‌ها بوده است.
در سال‌های پس از جنگ آژانس‌ها و سازمان‌های خاصی برای مدیریت فرهنگ برپا شد، مانند وزارت فرهنگ در فرانسه، وزارت آموزش و پرورش و فرهنگ و رفاه اجتماعی در هلند، و وزارت بِنی‌کولتورالی در ایتالیا. سازمان‌های فرهنگی در سطوح ملی و محلی حتا در کشورهایی که بنا بر سنت فرهنگ یکی از مسئولیت‌های دولت به شمار نمی‌رود بسیار گسترش یافتند. در این میان موزه‌ها هم از برآورده شدن اهدافی که این سازمان‌های جدید دولتی تعیین کرده بودند منتفع شدند. در نتیجه وجهه‌ی آنها نیز به‌تدریج تغییر کرد و همه رفته‌رفته آنها را رسانه‌ای برای ارتقای فرهنگ و آموزش تلقی کردند.
با وجود دشواری مقایسه‌ی هزینه‌های فرهنگی در کشورهای مختلف، افزایش در بودجه‌های ملی هنرها در اروپا نشان می‌دهد که فرهنگ به دل‌مشغولی عمومی تبدیل شده بود. گرچه منابعی که در بودجه‌های ملی به فرهنگ اختصاص داده می‌شود نسبتاً حاشیه‌ای و فرعی است، سرمایه‌گذاری فرهنگی لاجرم نشان از روحیه‌ای دموکراتیک داشت.
در سراسر اروپا، شهرها و شهرستان‌ها به مسئولیت و وظیفه‌ی خود در قبال میراث خود آگاه شدند. میراث فرهنگی (بناها، موزه‌ها، و محوطه‌های تاریخی و طبیعی) که مدت‌های بسیار فقط باری سنگین تلقی می‌شد رفته‌رفته به ابزاری برای توسعه‌ی محلی و حتا یکپارچگی اجتماعی بدل شد. قدرت اختصاص دادن بودجه‌ی همگانی به فرهنگ به مقامات محلی نیز تفویض شد. پس از جنگ جهانی دوم، مشارکت شهرداری‌ها در بهبود دادن میراث فرهنگی‌شان افزایش نیافت، گرچه بسیاری از بناها و دیگر نهادهای فرهنگی به این سازمان‌های مدیریتی تعلق دارند. در دهه‌ی 1980، اختصاص دادن بودجه‌ی ملی به دولت‌های منطقه‌ای و محلی نامتعادل تشخیص داده شد و این امر به اتخاذ تصمیماتی از سوی دولت‌های ملی برای تمرکززدایی از خط‌مشی‌های فرهنگی منجر شد. مقامات محلی رفته‌رفته برای پروژه‌های فرهنگی جدید با دولت وارد مشارکت شدند. در فرانسه، شهرهایی چون لیون، لیل، بوردو، مارسی، و نانت شروع کردند به بازسازی و مدرنیزه کردن موزه‌های قدیمی خود. در بریتانیا نیز چگونگی سرمایه‌گذاری عظیم ملی در حیات فرهنگی در شهر لندن زیر سوال رفت. کمیسیون موزه‌ها و گالری‌ها کمیسیون‌هایی منطقه‌ای تشکیل داد تا بودجه‌ی همگانی به شکلی برابر تقسیم شود. بر اساس خط‌مشی جدید، توسعه‌ی فرهنگی کلانشهر لندن، ویلز، اسکاتلند، و ایرلند شمالی به علاوه‌ی تعداد زیادی از شهرها‌ــ مثلاً پروژه‌ی مِیِرساید در لیورپول‌ــ در اولویت قرار گرفت.
بی‌شک بازسازی و احیای موزه‌ها با این خط‌مشی‌های همگانی ارتباط داشت، اما در این میان فعالیت‌های شخصی و خصوصی هم نقشی مهم داشتند، چرا که بسیاری از موزه‌ها در مالکیت خصوصی هستند. در دهه‌ی 1990، 59 درصد از موزه‌های ایالات‌متحد، 39 درصد از موزه‌های بریتانیا، و 35 درصد از موزه‌های آلمان خصوصی بودند. در ایتالیا، 29 درصد از موزه‌ها خصوصی بودند که از این میان 13 درصد به کلیسای کاتولیک تعلق داشت. در هلند، 66 درصد از موزه‌ها به بنیادها یا انجمن‌ها و 12 درصد به بخش خصوصی تعلق داشتند. حتا در فرانسه، بر اساس تخمینی محافظه‌کارانه، 45 درصد موزه‌ها خصوصی هستند. در این دوره بر میزان موزه‌های خصوصی افزوده شد. موزه‌های خصوصی که نسبت به موزه‌های بخش دولتی به محدودیت‌های مالی و الزامات اقتصادی حساس‌تر هستند تلاش کردند دانش و شیوه‌های مدیریتی را که معمولاً در تجارت به کار می‌رود در حوزه‌ی فرهنگ اِعمال کنند

برداشت=کاتین یالی