دوره صفوی و قاجاردر مورد تاریخ و وفرهنگ ان سخن بسیار گفته شده است در
سفرنامه‌های دوره صفوی و قاجاری، صرف‌نظر از کاستی‌های محتوایی و روش‌شناختی‌شان، به عنوان یکی از اسناد معتبر تاریخی، شرح آداب و رسوم و بازنمایی جهان ايراني در منظومه فکری سفرنامه‌نویسانی است که با تصویر‌سازی از ایران بنیادهای شناخت نسبت به جهان ایرانی را در ذهن و ضمیر مخاطبانشان استوار ساختند.
دوره صفویه که با تلفیق سه عنصر مهم هویت‌ساز یعنی مذهب، اسطوره و سرزمین، پایه‌گذار عصر نوینی در فرآیند هویت‌یابی ایرانیان به شمار می‌آید و دوره قاجاریه، که سرآغاز مداخله همه‌جانبه اروپائیان در جهان ایرانی و تأثیر عمیق آن بر هویت ایرانی است، در نقطه تمرکز این مقاله واقع شده‌اند. هدف مقاله پاسخ به این پرسش اصلی است که مهمترین مميزه‌هاي فرهنگي ايرانيان که در اين سفرنامه‌ها مورد توجه قرار گرفته است کدامند؟
مقاله با توجه به تعریف مفهوم هویت که بر وجود «دیگران» در فرایند هویت‌یابی تأکید می‌کند، و توجه به نقش مؤلفه‌های فرهنگی در تکوین هویت ملی، مؤلفه‌هاي هويت فرهنگي ايرانيان را به صورت زیر احصا نموده است: مؤلفه‌هاي مثبت عبارتند از: مدارای دینی، دین‌مداری، میهمان‌نوازی، علم‌آموزی، شعردوستی، دلبستگی به مؤلفه‌های هویت ایرانی، مرجعیت روحانیت در بین مردم و رواج فرهنگ عفاف در میان توده‌ها.
و در بعد منفي شناسه‌هاي مهم عبارتند از: خرافه‌گرائی و تقدیرباوری، تجمل‌گرایی، پنهانکاری و دورویی، فقدان شایسته‌سالاری، عافیت‌طلبی و مسامحه‌کاری، فقدان روح نقادی و فساد دستگاه سیاسی و جدائی كامل بین دولت و مردم.

كليدواژه‌ها: سفرنامه، هويت، هويت ايراني، هويت فرهنگي ايرانيان، صفويه، قاجاريه
 
مقدمه
سیاحت و سفر، از ادوار کهن، جزء مهمترین خواست‌ها و تمایلات انسان‌های کنجکاو و از راه‌های اولیه شناخت ملل و اقوام دیگر و تعامل و تبادل فرهنگ‌ها بوده و سیاحان مختلف؛ بنا به مقاصد گوناگون اعم از تجارت، تحقيق و كسب معرفت، انجام مأموریت دولتی و یا ارضای حس کنجکاوی شخصی و غیره، در زمانی که هنوز سرزمین‌های زیادی برای جهانیان ناشناخته بود، به انجام سفر همت کردند.
یکی از کشورهایی که به خاطر قدمت تمدنی، تنوع فرهنگی، جاذبه تجاری و سودآوری اقتصادي، موقعیت ارتباطی با سایر مناطق دنیا و اهمیت سیاسی در مناسبات و رقابت بین قدرت‌های بزرگ وقت مانند امپراطوری عثمانی، دول اروپائی و روسیه تزاری، از دیرباز مقصد سیاحان بوده، ایران است. این اهمیت، در عصر صفوی که یکی از ادوار مهم فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و نظامی ایران بوده و از نظر فرایند دولت ـ ملت‌سازی با ورود سه عنصر هویت‌ساز زبان، مذهب و اسطوره(تاجیک، 1384: 149)، یکی از نقاط عطف به شمار می‌رود، مضاعف گردید و سیاحان زیادی را روانه ایران نمود؛ به گونه‌ای که می‌توان گفت موج ورود سیاحان در قرون 17و 18، موجب شد تا در اروپا نهضت شناخت ایران شکل گیرد (شیبانی، 1381: 4-9).
بسیاری از این سیاحان، پس از بازگشت به کشورهای خويش، به نگارش خاطرات سفر خود در قالب سفرنامه همت گماشتند که صرف‌نظر از کاستی‌های محتوایی یا روشی، از اسناد معتبر تاریخی به حساب مي‌آيند و تصویر روشنی از اوضاع اجتماعی، تشکیلات اداری، آداب و رسوم و سنن ایرانیان آن زمان ارائه می‌دهند. اين سفرنامه‌ها، از حالات، آداب و فرهنگ مللی حکایت می‌کنند که سفرنامه‌نویس از آنجا دیدن کرده است (دانش‌پژوه، 1380: 12). در این سفرنامه‌ها، وجوه تشابه و تمایز هویت‌های ملل مختلف و چگونگی فهم هویت و فرهنگ ملت میزبان، از زاویه دید مسافران به خوبی قابل درک می‌نماید. به بیان دیگر، سفرنامه پیامی متقابل است که نویسنده خارجی به واسطه آن، از يك سو به هموطنان و همزبانان خود آگاهی و اطلاع می‌دهد و از سوي ديگر، کشور میزبان را از دیدگاه دیگران نسبت به خود ‌آگاه مي‌كند. سفرنامه روایت زندگی بشر و داستان واقعی سرزمین‌ها و مردمان دور و نزدیک است که رفتارها، آداب و رسوم، علائق و ویژگی‌های زندگی انسان را در مکان‌های مختلف و زمان‌های قریب و بعید می‌نمایاند (همان: 20).
سفرنامه کتابی علمی و تحقیقی است که هم افراد را بررسی می‌کند و هم کلیت جامعه را. بر اين اساس، در این تحقیق در صددیم به این پرسش پاسخ دهیم که هویت فرهنگي ايرانيان در سفرنامه‌های اروپاييان عهد صفوی و قاجاری چگونه انعکاس یافته است؟ به عبارت دیگر سفرنامه‌نویسان اروپایی در نگاشته‌های خویش، چگونه شناسه‌هاي فرهنگي ايرانيان را توصيف و ترسيم كرده‌اند و کداميك از مؤلفه‌های هویت فرهنگي ایرانی، در این سفرنامه‌ها ممیزه بارز و خصیصه عام و فراگیر ایرانیان شناخته شده و مورد توجه بیشتری قرار گرفته است؟

روش‌شناسي تحقيق

هر تحقيقي متناسب با موضوع خود مستلزم كاربست روش ويژه‌اي است. در اين پژوهش به منظور استخراج مختصات هويت فرهنگي ايرانيان از متن سفرنامه‌ها، ابتدا بررسي مقدماتي تعداد يكصد و يك سفرنامه موجود در مراكز اسناد و كتابخانه‌هاي كشور شناسايي گرديد. از آنجا كه هدف اين بود تا سفرنامه‌نويساني كه فارغ از ملاحظات اداري و سياسي، بلكه بيشتر به قصد بازرگاني، كنجكاوي علمي و شناخت بيشتر به ايران سفر كردند مورد مطالعه قرار گيرند، لذا در مرحله بعدي اغلب سفرنامه‌هاي دولتمردان و مقامات رسمي شامل مأمورين دولت، نظاميان و افسران، سفرا، وزراي مختار، كنسول‌ها، دبيران سفارتخانه‌ها و ساير مأمورين دولت‌هاي اروپايي و غيره به تعداد 48 سفرنامه‌ خارج از حوزه مطالعه مقاله قرار گرفتند. از مجموع 53 سفرنامه باقيمانده تعداد 7 سفرنامه به دليل محدوديت جغرافيايي كه فقط خاطرات سفرنامه‌نويس از يك منطقه خاص مثل لرستان يا خوزستان بوده و فاقد ويژگي‌هاي مطالعه مردم‌شناختي يا فرهنگي است مثل سفرنامه لرستان و خوزستان نوشته بارون دوبد جهانگرد روسي اواسط قرن نوزدهم، مگلونوف كه فقط مختص خاطرات سفر به مناطق شمالي حاشيه درياي خزر بوده يا سفرنامه ايزابلد بيشوت (به بيستون و بختياري) و يا به دليل محدوديت موضوعي غيرمرتبط با اين مقاله شناخته شدند مثل سفرنامه سون هدين كه به مباحث تكنيكي كويرشناسي مي‌پردازد، يا سفرنامه فلاندن كه فقط به توصيف جغرافيايي اماكن مورد بازديد اختصاص دارد و غيره، از دستور مطالعه خارج شدند. در نتيجه تعداد 46 سفرنامه ذيربط با موضوع پژوهش باقي‌ماند كه با توجه به ميزان توجه سفرنامه‌نويسان به ابعاد مردم‌شناختي و فرهنگي ايرانيان تعداد 24 سفرنامه از سوي نگارنده گزينش شد. بدين‌ترتيب مي‌توان گفت كه جامعه نمونه (سفرنامه) به صورت تعمدي يا انتخابي تعيين شده‌اند. از حجم جامعه نمونه تعداد 10 سفرنامه مربوط به دوره صفويه و 36 سفرنامه مربوط به دوره قاجاريه باقي ماند. در گزينش جامعه نمونه سعي شد همين نسبت نيز مراعات گردد يعني حدوداً يك چهارم سفرنامه‌ها به صفويه و سه چهارم به دوره قاجاريه اختصاص يابد. از ميان جامعه نمونه سفرنامه برادران شرلي، فيگوئروا، دلاواله، تاورنيه، اولئاريوس، شاردن و كمپفر، متعلق به دوره صفويه و سفرنامه‌هاي كارلاسرنا، چريكف، لايارد، وامبري و كوليوررايس، دروويل، اوليويه، پولاك، شيل، روششوار، گوبينو، براون، دمورگان، ويشارد، جكسن، بابن و هوسه، گرترودبل و گروته به دوره قاجاريه اختصاص دارد.
روش گردآوري داده‌ها از متن جامعه نمونه بدين صورت بود كه محقق با استقراء تام جامعه نمونه آن دسته از عبارات، گزاره‌ها و واژه‌هايي كه از سوي سفرنامه‌نويسان با تعميم مواجه شده و به عنوان ويژگي بارز فرهنگي ايرانيان بيان شده‌اند را در دو دسته خصائص مثبت و منفي طبقه‌بندي نمود و ملاك انتخاب‌ آن صفت اعم از ايجابي و سلبي آن بود كه حداقل در يك سوم جامعه نمونه بدان اشاره شده باشد. به عبارت ديگر برخي مختصاتي كه از فراواني ياد شده برخوردار نبوده و فقط از سوي تعداد اندكي از سفرنامه‌نويسان هر چند با تعميم به ايرانيان منتسب شده بودند در طبقه‌بندي ياد شده قرار نگرفتند.
يادآوري يك نكته در خصوص علت انتخاب دو دوره صفويه و قاجاريه لازم به نظر مي‌رسد و آن اينكه حدفاصل زماني بين دوره صفويه و قاجاريه حدود يكصد سال است و سفرنامه‌اي در اين فاصله زماني گزينش نشده است. دو دليل عمده در اين خصوص قابل ذكر است: اول اينكه تعداد سفرنامه‌هاي نوشته شده در اين دوره بسيار نادر و مطابق بررسي انجام شده از انگشتان يك دست تجاوز نمي‌كند مثل سفرنامه كارستن نيبور و دوم اينكه ويژگي برجسته دو دوره ياد شده اشتمال آنها بر بعد هويتي است بدين منظور كه دوره صفويه با تشكيل اولين دولت ملي در ايران توانست «خود يا همان هويت» ايراني را در قبال «دگر» عثماني‌ها، تاتارهاي ازبك، روسيه تزاري و انگليسي‌ها، تعريف، تثبيت و به جهانيان عرضه نمايد و حس ايراني بودن را با ابتنا بر سه عنصر سرزمين، مذهب و اسطوره بازتوليد و احيا كند و دوره قاجاريه از اين زاويه كه متعاقب مداخله همه‌جانبه اروپاييان در ايران و مواجهه ايرانيان با مظاهر پيشرفت و نوسازي غربي و افول شتابنده عظمت، قدرت و هويت گذشته، مسأله «كيستي ايراني» را دچار چالش عميق و شالوده‌شكنانه‌اي نمود حائز اهميت شناخته شدند و چون دوران فترت بين دو سلسله، جز وقوع كشورگشايي صرف (دوره افشاريه) و جنگ‌ها و كشمكش‌هاي بين خوانين محلي (دوره زنديه) و چرخش معمول قدرت و فاقد بعد هويتي بود از تمركز مطالعه مقاله خارج شد. طبیعی است از میان انواع سفرنامه‌ها شامل سفرنامه‌های علمی مثل سفرنامه ناصرخسرو یا ابن حوقل، سفرنامه‌های سیاسی مثل سفرنامه سایکس در دوره ناصرالدین شاه قاجار، سفرنامه‌های مأموریتی مثل سفرنامه دیالافوآ، و سفرنامه‌های سیاحان و جهانگردان که صرفاٌ برای مشاهده شگفتی‌های جهان ایرانی و ارضای حس کنجکاوی نگاشته شده‌اند مثل سفرنامه تاورنیه، اغلب دسته آخر مورد توجه قرار گرفته‌اند. البته به دليل غلبه بعد فرهنگي و مردم‌شناختي برخي سفرنامه‌هاي سياسي مثل برادران شرلي، فيگوئروا، اولئاريوس، روششوار، گوبينو، چريكف و به منظور دستيابي به امكان مقايسه بين برداشت‌هاي آنان با جهانگردان عادي و دانشمندان تعدادي از آنها نيز گزينش گرديد.

مفهوم‌شناسی هویت و هويت فرهنگي

هویت به عنوان مفهوم و پدیده‌ای چندوجهی  توجه صاحب‌نظران رشته‌های علمی بسیاری را طی سالیان اخیر به خود جلب کرده است (سیمون، 2004: 3). هویت دارای وجوه، سطوح و کارکردهای مختلفی است که فقط بر برخی نکات مهم تأکید می‌شود. از میان تعاریف مختلف هویت می‌توان به نظر کاستلز اشاره کرد که هویت به معنی کیستی و هستی یک فرد، گروه، جامعه و ملت، فرایند ساخته شدن معنا، بر پایه یک ویژگی فرهنگی یا یک دسته ویژگی‌‌های فرهنگی که بر دیگر منابع معنا برتری دارند تعریف می‌شود (کاستلز، 1997: 7). هویت بدین معنا کارویژه‌های متعددی دارد. اهم آنها عبارتند از:
هویت موجب می‌شود که فرد یا گروه جایگاهی در جهان اجتماعی بیابد و بدان احساس تعلق نماید. احساس تعلق بویژه در مورد هویت جمعی معنادارتر است. اما باید توجه داشت که هويت نه تنها متضمن بعد ایجابی تعلق است، بلکه بر بعد سلبی آن نیز دلالت می‌نماید. یعنی هویت هم تعیین می‌کند که فرد یا گروه به چه چیزی، چه کسی، چه زمانی و چه مکانی تعلق دارد و هم نشان می‌دهد که به کدامیک از آنها تعلق و دلبستگی ندارد. هویت نه تنها می‌گوید که فرد کیست بلکه می‌نمایاند که فرد یا گروه کی نیست. بنابراین می‌توان گفت که هویت جمعی تمایزبخش از برون ـ گروه  و تعلق بخش به درون ـ گروه3 به صورت تؤامان هست.
از دیگر کارکردهای هویت این است که موجب احترام و عزت نفس اعضای خود می‌شود. بدین ترتیب که فردی که در جهان اجتماعی در موقعیت مناسب و خوبی قرار داشته باشد به نوبه خود از عزت نفس برخوردار گردیده و مورد احترام دیگران نیز قرار می‌گیرد. از این منظر است که وجود «دیگران» در فرآيند هويت‌يابي موضوعیت مي‌يابد. چون نیاز است که «دیگران» نیز فرد یا گروه را بطور احترام‌آمیز به رسمیت بشناسند. علاوه بر آن هویت چشم‌اندازی به جهان می‌گشاید‌ که از روزنه آن هم جهان و هم جایگاه فرد در آن به طور معنی‌داری درک و تفسیر می‌‌گردد و سرانجام اینکه هویت نشانه‌ای است که به دارندگانش اجازه می‌دهد خود را وجودي واقعی و منبع اندیشه و خاستگاه كنش‌ها و اعمال به مثابه کارگزاران اجتماعی مؤثر بشناسند (سیمون، همان: 67-69).
بدين ترتيب، هویت مفهومی است که دنیای درونی یا شخصی را با فضای جمعی اشکال فرهنگی و روابط اجتماعی ترکیب می‌کند. هویت‌ها معناهایی کلیدی هستند که ذهنیت افراد را شکل می‌دهند و مردم بواسطه آنها نسبت به رویدادها و تحولات محیط زندگی خود حساس می‌شوند. مردم از طریق هویت و با هویتشان به دیگران می‌گویند چه‌ کسی هستند و مهمتر اینکه به خودشان نیز می‌گویند چه کسی هستند و سپس می‌کوشند به گونه‌ای رفتار کنند که از آن کسی که تصور می‌کنند هستند انتظار می‌رود و دیگران نیز بر مبنای همین هویت ابراز شده و دریافت شده از این ملت تصویرسازی می‌کنند و برداشت‌ها، رفتارها و روابط خود با این ملت را بر مبنای هویت متصور  تنظیم و ترسیم می‌کنند. در واقع می‌توان گفت که ژرفا و گستره روابط با دیگران بر اساس نوع هویتی است که از آنان در نظام باور و فضای ذهن و ضمیر خود ترسیم می‌کنیم.
هویت دارای سطوح متعددی است اما این نوشته فقط سطح جمعی آن را در سطح هویت ملی با تأکید بر شناسه‌های فرهنگی مد نظر قرار می‌دهد. زیرا در سطح هویت اجتماعی است که وجود و حضور «دیگران» برای موجودیت هویت «خودی» معنا پیدا می‌کند. چه، طبق تعریف، هویت اجتماعی عبارت است از فهم ما مبنی بر اینکه چه کسی هستیم و اینکه مردم دیگر چه کسی هستند. و عبارت است از فهم دیگر مردم مبنی بر اینکه آنها کی هستند و ما چه کسی هستیم. وجود «دیگران» آنقدر اهمیت دارد که حتی  به باور برخی از صاحب‌نظران، زندگی اجتماعی انسان بدون فهم اینکه دیگران کی هستند و ما کی هستیم غیرقابل تصور است (جنکینس، 1996: 5).
ما نه تنها «خود» و «دیگران» را تعریف می‌کنیم بلکه ازطرف دیگر، بوسیله دیگران در رابطه دیالکتیکی بين درون ـ بیرون و خودفهمی و دگرفهمی هم تعریف می‌شویم (همان: 22). وجود دیگری برای هویت‌یابی آنقدر اهمیت دارد که حتی هویت‌یابی فردی نیز بدون وجود دیگران ناممکن می‌شود. چنانکه گیدنز اشاره دارد: وجود اشخاص دیگر و آگاهی از هویت آنان یکی از پرسش‌های مهم وجودی است که طی آن فرد تلاش می‌کند با فراتر رفتن از شناخت جسم، ذهن و ضمیر دیگران را نیز بازشناسی کند. از قبل همین شناسایی است که اعتماد به دیگران و ایمان به اعتبار و جامعیت دیگران بوجود می‌آید(گیدنز، 1378: 79 و 80).
در جهان واقعی ما با تنوعی از عضویت‌های جمعی ـ خانواده‌ها، جنسیت، مذهب، دین، گروه‌های حرفه‌ای ، احزاب، قومیت‌ها و غیره ـ مواجه هستیم. ولی این نگاه به هویت‌های جمعی فقط از چشم‌انداز عضو فردی است. اما می‌توان به چنین هویت‌هایی به عنوان اجتماعات فرهنگی نيز نگريست. این دو سطح از تحلیل، فردی و جمعی، اغلب با هم اشتباه می‌شوند و لازم است آنها را از یکدیگر متمایز کنیم. چون هر چند که جماعت‌ها  و اجتماعات فرهنگی از اعضای فردی تشکیل می‌شوند اما نمی‌توانیم آنها را صرفاً به انبوهی از افراد تقلیل دهیم که در صفات خاصی با هم سهیم و شریکند و با یکدیگر زندگی می‌کنند (اسمیت، 1383: 31) بلکه هویت جمعی مبتنی بر وجود بعضی مؤلفه‌ها و عناصر فرهنگی است. در حالی که انواع دیگر هویت‌های جمعی مانند طبقات و هویت‌های مبتنی بر مناطق به عنوان گروه‌های ذی‌نفوذ عمل می‌کنند و از این‌رو وقتی به هدفشان می‌رسند به آسانی منحل می‌گردند، اجتماعات فرهنگی با ثبات‌تر هستند. زیرا عناصر فرهنگی اصلی که از آنها تشکیل می‌شوند ـ خاطرات، ارزش‌ها، نمادها، اسطوره‌ها و سنت‌ها ـ الزام‌آورتر و با ثبات‌تر هستند(ص 31 و اوزکریملی، 1383: 176). این عناصر در خاطرات جمعی، قهرمانان و شخصیت‌های بزرگ، ارزش‌های شجاعت، عدالت و غیره، نمادهای اشیاء مقدس، خوراک و پوشاک و اساطیر ریشه داشته و در نوع بینش و منش، سنت‌ها و رسوم، مناسک و شجره‌نامه‌ها متبلور می‌شوند. در این موارد به ویژه عنصر فرهنگی جمعی برجسته و ماندگار است و لازم است که به‌ صورت ویژه و متمایز در فرایند هویت‌شناسی مورد تحلیل قرار گیرد.
به نظر اوزکریملی، هویت‌های فرهنگی از جمله ساخت‌های طولانی و با قدمت، و تا حدودی ثابت و ایستا هستند. هویت اجتماعی بر اساس فرهنگی که در اذهان و افکار مردم وجود دارد و از طریق آنچه که آنان بیان می‌کننند و انجام می‌دهند ترسیم می‌شود. این هویت مکانیسمی است که از راه آن انسان‌ها با محیطشان تعامل برقرار می‌کنند. وی از ایده جامعه تصوری اندرسون بهره می‌برد که ملت جامعه‌ای تصوری است چون اعضای حتی کوچکترین ملت نیز بیشتر هم‌قطاران خود را نخواهند شناخت یا ملاقاتشان نخواهند کرد و یا حتی نکته‌ای در مورد آنها نخواهند دانست اما در اذهان هر یک از آنها تصویری از اجتماع واحدشان زندگی می‌‌کند (اوزکریملی، 1383: 176) به دیگر سخن، مفهوم هویت بر وجود ابعاد دوگانه ذهنی یعنی راه‌هایی که از طریق آن ما خود را تصور می‌کنیم و بعد عینی یعنی الگوهایی از زندگی اجتماعی که ما در بطن آن زیست می‌کنیم تشکیل می‌گردد (پول، 1999: 45).
از میان هویت‌های جمعی، هویت ملی یکی از مهمترین آنهاست که به بیان مختصر مؤلفه‌های آن می‌پردازیم. اسمیت یکی از صاحب‌نظران موضوع هویت ملی معتقد است که مفهوم هویت ملی مفهومی بسیار پیچیده و انتزاعی است و شامل عناصر زیر می‌شود: محدوده سرزمینی با جمعیت فرهنگی مجزا در سرزمین خود، اسطوره‌ها و خاطرات تاریخی مشترک، فرهنگ مشترک، تقسیم سرزمینی نیروي کار و منابع بین همه اعضای آن سرزمین، برخورداری ازحقوق و وظایف قانونی مشترک در پرتو حقوق و نهادهای مشترک (اسمیت، 1999: 230 و 231).
وی در کتاب دیگر خود هویت ملی را چنین تعریف نموده است: شهرت اصطلاح هویت ملی نسبتاٌ متأخر است و جایگزین اصطلاحات اولیه‌ای چون منش ملی  و بعدها آگاهی ملی شده است که به صورت گسترده در قرون 18، 19 و اوایل قرن 20.م مورد استفاده قرار می‌گرفتند. هویت ملی عبارت است از بازتولید و بازتفسیر دایمی الگوی ارزش‌ها، نمادها، خاطرات، اسطوره‌ها و سنت‌هایی که میراث متمایز ملت‌ها را تشکیل می‌دهند و تشخیص هویت افراد با آن الگو و میراث و با عناصر فرهنگی‌اش (اسمیت، 1383: 29 و 30).
بدین معنا وقتی از یک ملت صحبت می‌کنیم صرفاٌ در مورد مشخصات فیزیکی یا رفتارشان نمی‌گوییم بلکه در عین حال می‌خواهیم بدانیم که آنها چه تصوری از خودشان دارند. (و دیگران چه تصوری از این ملت دارند) در نهایت یک هویت ملی مستلزم شراکت افراد در برخی موارد است یعنی مجموعه‌ای از ویژگی‌ها که اغلب در گذشته به‌عنوان یک منش ملی مطرح بود یا همان فرهنگ عمومی مشترک(میلر،1383: 32).
از اين تعاريف چنين برمي‌آيد كه ممیزه‌های فرهنگی يا هويت فرهنگي نقش برجسته‌ای در تعیین هویت ملي داراست و ملت‌ها را علاوه بر، و مهمتر از جدایی سرزمینی، از راه شناسه‌های فرهنگی‌اشان می‌توان از هم بازشناخت. از این منظر و با رویکردی فرهنگی، برخی از نظریه‌پردازان، هویت را اساساٌ یک برساخته فرهنگی می‌دانند. فرهنگ مهمترین و غنی‌ترین منبع هویت است. افراد، گروه‌ها و ملت‌ها همواره با توسل به اجزا و عناصر فرهنگی گوناگون هویت می‌یابند، زیرا این اجزا و عناصر توانایی چشمگیری در تأمین نیاز انسان‌ها به متمایز بودن و ادغام شدن در جمع دارند. از این دیدگاه فرهنگ مقوله‌ای تفاوت مدار است و شیوه زندگی خاصی را می‌سازد. این تفاوت و خاصیت، نه تنها امکان هویت‌یابی را فراهم می‌‌سازد بلکه به زندگی انسان‌ها معنا می‌بخشد. هنگامی از فرهنگ سخن می‌گوییم به روش‌هایی اشاره داریم که انسان‌ها به صورت فردی و جمعی، از طریق ارتباط با دیگران زندگی خود را معنادار می‌سازند (تاجیک، 1384: 49 و 50). به عبارت دیگر هویت فرهنگی شامل احساسات، فرضیات، ارزش‌ها، واقعیت‌ها، هنجارها و تئوری‌هایی است که با آن مردم تجربه‌اشان را شکل می‌دهند (اوریوردان، 2001: 69 و 70). و با آن به جهان می‌نگرند و دیگران نیز از همان چشم‌انداز به این اجتماع می‌نگرند و معناسازی و تصویرسازی خود از این اجتماع را از طریق همین مختصات فرهنگی انجام می‌دهند و جغرافیای تفاوت و تشابه بین خود و دیگران را ترسیم می‌کنند.
برای رسیدن به اين اهداف، موضوع فردیت و بی‌همتایی نهفته در هویت فردی (اسمیت، 1999: 59) در سطح ملت و در قبال ملت‌های دیگر مد نظر قرار می‌گیرد. در واقع، «من» در این بحث، وسعتی به گستره ملت می‌یابد و مختصات و ویژگی‌های فرهنگی «من ایرانی» در برابر «دگر اروپایی» از منظر سفرنامه‌نویسان اروپایی، بررسی می‌شود. به عبارت دیگر، با الهام از دیدگاه اندرسون مبنی بر تعریف ملت به عنوان «جامعه تصوری»  (پرستون، 1997: 10)، تصور و برداشت دیگران از هویت ملت ایران در این نوشتار مورد توجه قرار می‌گیرد. با این مقدمه، قسمت بعدی مقاله به ايران‌فهمي و تصویرسازی سفرنامه‌نویسان عهد صفوی و قاجاری از جهان و هویت ایرانی با تأکید بر مؤلفه‌های فرهنگی ایرانیان مي‌پردازد.

بازنمایی هویت فرهنگی ايرانيان در سفرنامه‌ها*

بدون امعان نظر به ارزیابی محتوایی و روشی سفرنامه‌ها به عنوان یکی از مآخذ پژوهش تاریخی، این نکته حائز اهمیت است که از منظر توصيفي، سفرنامه‌نویسان بر حسب میزان ژرفانگری، وسعت دانش، زمینه علمی، اندازه تعصب و آزاداندیشی، مدت حضور در ایران، گستره جغرافیایی سفر، تجارب طول سفر و... به برداشتی از هویت و فرهنگ ایرانی نائل آمده و در سفرنامه‌های خود آن را بازتاب داده‌اند. طبیعی است که تنوع سفرنامه‌نویسان و اماکن مورد بازدید و گوناگونی شخصیت، معرفت، رفتار، افکار و باورهای مردمانی که مورد دیدار و مصاحبت آنان قرار گرفته‌اند، موجب شده باشد که تصاویر متعدد و احیاناٌ ناهمساز و باورداشت‌های متضاد از مختصات فرهنگي ايرانيان ترسیم شود.
آنچه در پی می‌آید، فهم برداشت‌ها و بازنمايي تصویرهایی است که سفرنامه‌‌نویسان دوره ياد‌شده از ممیزه‌های فرهنگي ايرانيان بازتاب داده و بدینوسیله لایه‌های شناخت اروپائیان از ایرانیان را بر هم نهادند. در احصای مختصات فرهنگي، می‌توان صفات و شناسه‌های فرهنگي ایرانیان از نگاه سفرنامه‌نویسان را در دو دسته مثبت و منفی تقسیم‌بندی نمود. در این قسمت، ضمن روگشايي از نماي جهان فرهنگي ايراني در برداشت سفرنامه‌نویسان، به نقل چند نمونه از ديدگاه آنان اکتفا می‌شود.

الف) ویژگي‌های مثبت

منظور از تصویرسازی مثبت، آن دسته از شناسه‌ها و صفات مثبت، پسندیده و قابل قبول ایرانیان است که سفرنامه‌نویسان در آثار خود احصا و در معرفی ایران و جهان ایرانی بدان اشاره نموده و بنیاد شناخت خوانندگان خود از ایران را بر آن پایه بنا نهادند. مهمترین ممیزه‌های مثبت فرهنگي ایرانیان که در سفرنامه‌های مورد مطالعه منعکس شده، بدون لحاظ تقدم رتبی به شرح زیر است:
الف-1- تساهل و مدارای دینی
یکی از صفات برجسته فرهنگی ایرانیان که در تعداد زیادی از سفرنامه‌ها مورد اشاره واقع شده است، اعتقاد و التزام ایرانیان به تساهل دینی و مذهبی هم در قبال بیگانگان مقیم در ایران شامل تجار، سفرا و سیاحان و هم در برابر ایرانیان مسیحی، یهودی، زردشتی و كلاً اقليت‌هاست که دین و مذهبی متفاوت از مذهب غالب و حاکم یعنی شیعه دوازده امامی داشتند. چنین ویژگی‌ای نشان مي‌دهد که مسأله همزیستی مسالمت‌آمیز دینی و مذهبی، در حالی که اروپای متجدد به تازگی عصر تفتیش عقاید را سپری نموده و یا هنوز آثار و پیامدهای منفی آن بر اروپا سایه‌افکن بود، تا چه میزان برای سیاحان حائز توجه بوده و همچنين نشان از ظرفیت‌های ذاتی دین اسلام، مذهب تشیع و روح‌ متساهل ایرانی دارد که در بستر تحولات زمانه آن را به دفعات آزموده‌بود.
شاردن با اشاره به نکته فوق چنين متذکر مي‌شود:
پروتستان‌های اروپایی مقیم ایران نزد خود در کمال آزادی و به راه و شیوه خویش به درگاه خداوند بندگی و نیایش می‌کنند و در سراسر آسیا و در تمام مذاهب عمده اصلی به ویژه دین محمدی این روش خردمندانه و این عدالت و شفقت وجود دارد که هیچ کس را مجبور نمی‌کنند به معابد و مساجد برود و به هر کس اجازه می‌دهند که بر حسب وجدان خود قدم بردارد... و این چیزی بود که در فرانسه بسیار مسیحی دیده نمی‌شد (کرویس، 1380: 130).
روششوار یکی دیگر از سیاحان، درباره تساهل دینی در ایران مي‌گويد: «بردباری ایرانیان در امر دین و تاب آوردن عقاید دیگران در آنها چنان زیاد است که در ایران عیسوی‌ها، یهودی‌ها و گبرها افکار و عقاید خلاف اسلام آموزش می‌دهند، بی‌آنکه کسی در اندیشه آزار آنها برآید یا دولت موی دماغشان شود» (1378: 306).
ادوارد براون نیز از مشاهداتش درباره مدارا با زردشتیان چنين روايت مي‌كند: «عمادالدوله حاکم یزد با اینکه یک مسلمان متعصب می‌باشد، از روزی که حکمران یزد شده با زردشتی‌ها به خوبی رفتار کرده به طوری که نه فقط کسی زردشتی‌ها را آزار نمی‌کند بلکه زردشتیان نیز حکمران یزد را بهترین دوست و حامی خود می‌دانند»
(1375: 444 و 445).
کمپفر نیز از نیک‌رفتاری با عیسویان در دوره شاه عباس صفوی سخن مي‌گويد: «در دوره شاه عباس دوم به هیچ روی بدرفتاری با مسیحیان میسر نبود (1360: 39).
گروته، ويشارد و اولئاريوس نیز با عبارات مشابهی به وجود تساهل دینی و انعطاف‌پذیری و اغماض ذاتی مذهب شیعه در مقایسه با سایر ادیان و مذاهب مشرق زمین اشاره می‌کنند (گروته، 1369: 143، ويشارد، همان: 177 و اولئاريوس، 1380: 95، شيل، همان: 152). بدين ترتيب تساهل، انعطاف‌پذيري و آزادي ديني در ايران آن زمان، به مثابه شناسه برجسته و عام ايرانيان از سوي سفرنامه‌نويسان به تصوير كشيده شده است.
الف-2- دین‌مداری
از جمله ويژگي‌هاي فرهنگ و هویت ایرانی که مورد اجماع سفرنامه‌نویسان دوره مورد نظر بوده، دینداری و خداباوری ایرانیان است که در تمام ابعاد و زوایای زندگی آنها و در امور جزيي و مهم و شرایط عادی و بحرانی نمايان بود. دین‌باوری ایرانیان، مظاهری داشت که از اوراد مذهبی روزانه تا شرکت در مراسم و آئین‌های دینی و مذهبی مانند تاسوعا و عاشورا، زیارت قبور اولیای دین و مذهب، بزرگداشت اعیاد دینی، تکریم بزرگان دین مثل ائمه اطهار(ع) و پیامبر اسلام(ص) را شامل می‌شده است. همه این باورها و رفتارها به مثابه نمودهای دینداری، مورد مشاهده، تأييد و تقرير سفرنامه‌نویسان قرار گرفته است (سرنا، 1363: 6، چریکف، 1358: 10، لایارد، 1382: 49، تاورنیه، 1382: 86، وامبری، 1381: 73، بل، 1363: 41، شیل، همان: 153، براون، همان: 205، کمپفر، همان: 132، ويشارد، همان: 161-165، و...)  ذیلاٌ به چند نمونه ازآن اشاره می‌شود.
وامبری در خصوص مشارکت مردم در مراسم عزاداری امام‌حسین(ع)، چنین نگاشته است:
«در طول راهی که به کاروانسرا ختم می‌شد پرچم‌های سیاه بزرگ و بسیاری را بر بالای چوب مشاهده کردم که نشان می‌داد شیعیان برای برپایی تعزیه و عزاداری امام حسین آماده می‌شوند. یاد مصیبت شهادت امام حسین در ایران توسط عزاداران بیشمار با نوحه‌سرایی و شبیه‌سازی موسوم به تعزیه زنده نگاه داشته می‌شود» (همان: 73).
ادوارد براون ارزیابی خود از دین‌مداری ایرانیان را به شرح زیر آورده است: «ایرانی‌ها مردمی مسلمان هستند و عقیده آنها به اسلام واقعی و حقیقی است. نباید تصور کرد که چون ایرانیان در گذشته زردشتی بوده‌اند لذا امروز عقیده آنها باطنی نیست (براون، همان: 205) کمپفر نیز از شدت علاقه و ارادت ایرانیان به ائمه (ع) نوشت: حالت احترام و تعظیم ایرانیان برای بقاع متبرکه حیرت‌آور است به خصوص آن بناهائی که جسم اعقاب دوازده امام را در آنها دفن کرده‌اند و در نتیجه امام‌زاده می‌شوند مورد توجه خاص قرار دارند (کمپفر، همان: 132).
الف-3- خونگرمی و میهمان‌دوستی
یکی دیگر از ویژگی‌هایی که برآمده از روح متساهل، دین‌مدار و خداباور ایرانی است و از نظر سفرنامه‌نویسان این دوره، مورد توجه قرار گرفته، میهمان‌نوازی، نوع‌دوستی، خوش‌روئی و خونگرمی ایرانیان است که همگي بدان اذعان داشته‌اند. اگرچه هر یک از سفرنامه‌نویسان از بخش‌های محدودی دیدن نمودند، ولی برآیند ارزیابی آنها حاکی است که این ويژگي، مختص مناطق خاصی از ایران نبوده بلكه صفت عموم ایرانیان است.
شاردن از همان آغاز این خصلت را در بین ایرانیان برجسته دیده و يادآور شده است:
آنچه بیش از هر چیز در میان عادات و آداب ایرانیان ستایش را شایسته است، انسان‌دوستی و مردمی بودن آنان در حق بیگانگان است: پذیرایی و اقبالی که ازبیگانگان می‌کنند و حمایتی که درباره آنان دارند، مهمان‌نوازی آنان نسبت به همه مردم، بردباری و وسعت نظر آنان در قبال مذهبی که خود ناحق و کاذبش می‌شمارند و حتی منفورش می‌دارند همه درخور مدح است(شیبانی، همان: 74).
پولاک در این مورد نوشت: ایرانی دوست دارد میهمانی بدهد. فرودست‌ترین نوکران نیز حاضر است تمام حقوق ماهیانه‌اش را صرف پذیرائی از دوستان کند (پولاک، 1368: 20) براون نیز به طور مشابهی در وصف میهمان‌نوازی ایرانیان نوشت: میزبان فوق‌العاده علاقمند است که به میهمانان او خوش بگذرد و تمام وسایل راحتی را برای آنها فراهم می‌کند (براون، همان: 188) و سر انجام اولئاریوس در همین رابطه نوشت: ایرانی‌ها ذاتاً افرادی متواضع و فروتن هستند و نسبت به دیگران بی‌اعتنائی نشان نمی‌دهند و با خوش خوئی و مهربانی با یکدیگر به ویژه بیگانگان روبرو می‌شوند. هنگام گفتگو کلمات مؤدبانه و متواضعانه‌ای بکار می‌برند (اولئاریوس، همان: 289) علاوه بر موارد یاد شده، چنین داوری در مورد این خصلت ایرانیان از سوی سفرنامه‌نویسان دیگر مانند (شیل، همان: 24-25، بل، همان: 86، کرویس، همان: 47، گروته، همان: 62-63، دمورگان، 1335: 104، كوليوررايس، 1366: 44-36، ويشارد، 1363: 87، لايارد، همان: 56) نیز گزارش شده است.
الف-4- علم و عالم دوستی
روح ایرانی چه قبل از ورود اسلام به ایران و چه پس از ظهور اسلام، گرایش جدی به علم‌اندوزی و دانش‌‌پژوهی داشته و پرورش دانشمندان بزرگ در رشته‌های گوناگون علمی مثل طب، ریاضی، شیمی، فلسفه، نجوم، علوم دینی مثل فقه، تفسیر، ادبیات عرب و انجام کارهای ارزنده که بدون پایه‌های قوی علمی غیرممکن می‌نمود، گواه صادق آن است. این روح جستجوگر دانش و تکریم دانشمندان و اساتید، مورد تأئید سیاحانی که در عصر صفوی و قاجاری از ایران بازدید کرده‌اند، قرار گرفته است. هر چند شیوه آموزش و فراگیری علم در مقایسه با اروپا مورد نقد جدی آنها نیز واقع شده؛ اما کاستی‌هاي محتوايي و روشي نظام تعليم و تعلم موجب نگردید که روح دانش پژوه ایرانی انکار شود.
تاورنیه در این مورد مي‌نويسد:
ایرانیان برای امر تدریس و شخص مدرس احترام بسیار قائلند و همین باعث می‌شود که برای گردآوری محصل یا طلبه مال بسیار بذل کنند. با پشتکاری که ایرانیان در تحصیل علم دارند و با قناعت و استعداد و ظرافت طبع و علاقه ذاتی ایشان به همه علوم، اگر روش تعلیم و تعلم ما را داشتند و در آن واحد فقط به یک علم می‌پرداختند و در آن کامل می‌شدند با دسترسی آسان به کتاب‌ها چنان که در اروپای ما مرسوم است، هیچ شک نیست که دانشمندان برجسته‌ای می‌شدند (ص 261).
اولئاریوس، ارزش سوادآموزی و کتاب نزد ایرانیان و ارج‌گذاری مقام عالمان را چنین روايت مي‌كند: «ایرانیان به کتاب اهمیت زیادی می‌دهند... کمتر ایرانی‌ای دیده می‌شود که خواندن و نوشتن نداند بدون در نظر گرفتن اینکه در کدام قشر اجتماعی قرار دارد، زیرا ایرانی‌ها فرزندان خود را حتی زودتر از معمول به مدرسه می‌فرستند. مساجد آنان که محل عبادت است مدرسه نیز هست... در ایران به دانشمندان ارج می‌نهند» (صص 280-304) .
دلاواله در نگاهی مقایسه‌ای بین ایرانیان و سایر مشرقیان و اروپائیان مي‌نويسد: «اصولاً ایرانیان نسبت به سایر مردم مشرق زمین تمایل زیادتری به مطالعه دارند و مردمانی آگاه و عالمند معهذا فکر می‌کنم به هیچ وجه به پای دانشمندان اروپایی نمی‌رسند» (دلاواله، 1380: 495) کرویس به نقل از شاردن، روح علم‌آموزی و تکریم عالمان را سلیقه مسلط در ايران معرفی کرده و اذعان مي‌دارد: «ذوق و سلیقه حاکم بر ایرانیان بزرگداشت و جستجوی علم است. ایرانیان در سراسر عمر همت خود را وقف این کار می‌کنند بی‌آنکه ازدواج، تعداد فرزندان، اهمیت مشاغل و مناصب یا حتی تهیدستی آنان را از این راه باز دارد» (ص 88).
الف-5- شعردوستی و شاعرپروری
از جمله صفاتی که به عنوان شناسه روح ایرانی، مورد امعان نظر سفرنامه‌نویسان قرار گرفته، طبع بلند شعری با مضامین عالی انسانی، اخلاقی، داستانی، عاطفی، حماسی و تکریم شاعران بزرگ در فراخنای ایران زمین است که آثار شگرفی در زندگی روزانه ایرانیان از خود بر جای گذاشته‌اند. گستره نفوذ شعر و شاعران در ساحت زندگی ایرانی، به حدی بود که اندک توقفی در بین ایرانیان و درنگی کوتاه در محفل شبانه آنان، هر سیاحی را به عمق تأثیر آن واقف می‌ساخت. از این‌رو، بسیاری از آنان به روح شعری ایرانیان و مکانت بلند شعرا در بین آنان اشاره کرده‌اند.
لایارد که خود از نزدیک شاهد اثربخشی شعرخوانی حماسی بر روح وجان ایرانیان بختیاری بوده، چنین مي‌نويسد: «بارها در قرارگاه محمدتقی‌خان شاهد و ناظر مراسم شعرخوانی بودم و متوجه شدم که خواندن اشعار و سرودهای رزمی چه تأثیر عمیقی بر روی مردم کوه‌نشین بختیاری بجای می‌گذارد و آنان در چنین مواقعی حاضر بودند خود را به آب و آتش بزنند و با دشمن مهاجم در هر جا و هر موقع به جنگ و ستیز بپردازند» (ص 169).
تاورنیه به‌رغم ناتوانی در دریافت مضامین بلند عرفانی نهفته در شعر سعدی و حافظ و بدون توجه به کنایه‌ها، استعاره‌ها، تشبیهات و سایر آرایه‌های ادبی به کار رفته در آثار این خدایان شعر و ادب فارسی و توجه صرف به تشابه ظاهری و لفظی واژه‌هایی مانند می، شراب و مانند آن، به دلبستگی عمیق ایرانیان به شعرهای سعدی و حافظ اشاره کرده و مي‌گويد: «ایرانیان علاقه شدیدی به شعر دارند و شعر ایشان مملو از مضامین زیبا و سرشار از تشبیهات جالب است» (ص 262).
وامبری ضمن اشاره به جایگاه سعدی نزد ایرانیان و مسلمانان دیگر کشورها و اهمیتی که برای کتاب گلستان او قائلند، مي‌نويسد: «سعدی نزد ایرانیان محترم است البته اکرام این شاعر بزرگ تنها محدود به ایران نمی‌شود بلکه در نزد هر یک از مسلمانان آسیایی نیز صاحب احترام است. گلستان او با تحسین و شیفتگی در دل کشور چین و نیز اقصی نقاط آفریقا خوانده می‌شود. هر جا که جوانان محمدی در مکتبی گردآیند به یقین گلستان اساس تعلیم آنها به شمار می‌رود» (ص 123).
سايرين نيز با گفتاري مشابه مكانت والاي حافظ، سعدي و فردوسي در ميان ايرانيان را تصديق نموده‌اند (دروويل، همان: 52-59، جكسن، 1352: 272-383، بابن و هوسه، 1363: 116، اولئاريوس، همان: 302، پولاك، همان: 189 و دلاواله، همان: 1196).
الف-6- دلبستگی به مؤلفه‌های هویت ایرانی
جهان ایرانی در طول تاریخ، در معرض امواج سهمگین و بنیان‌افکن هویتی قرار گرفته ولی به دلیل بهره‌مندی از ظرفیت بالای خود توانست با رویکردی پالایش‌‌گرانه، ضمن حفظ رئوس و پایه‌های هویتی خويش، از رهاوردهای مثبت هویت تازه وارد، بهره‌مند شده و با برخوردی انباشتی، آن را بر لایه‌های هویتی خویش افزون نماید؛ همانگونه که هویت ایرانی در برخورد با اسلام آن را نجاتبخش، معناساز و تعالی‌آفرین یافت و همنشینی و سازگاری هوشمندانه‌ای بین مؤلفه‌های فرهنگ ایرانی و اسلامی به عمل آورد و با آغوش باز به استقبال آن شتافت و سازه مرکب هویت ایرانی ـ اسلامي را به همگان معرفی کرد. همچنين، گاهی ظرفیت و هاضمه فرهنگ، تمدن وهویت ایرانی چنان بر هویت تازه‌وارد و مهاجم سنگینی کرد که چاره‌ای جز تسلیم در برابر غنای هویت وفرهنگ ایرانی نیافت. سرنوشت مهاجمان مغول در قبال هویت پرقدمت ایرانی از این نمونه است.
آغاز عصر صفوی، از این‌رو که ایران در برابر ترک‌های عثمانی، تاتارهای آسیای مرکزی و هویت و تمدن پرشتاب غرب، سامانه نوین هویتی را پایه‌گذاری نمود، طلیعه عصر جدیدی را نوید می‌داد؛ اما از نیمه این دوران، چشم‌انداز ضعف، نااستواری و نازایی فرهنگی نمایان گردید؛ به گونه‌ای که در دوره قاجاریه رکود فرهنگی، ناتوانی سیاسی، اقتصادی و نظامی به واقعیتی انکارناپذیر مبدل گردید. در نتیجه بار دیگر آگاهان تاریخ ایران در برابر این پرسش جدی قرار گرفتند که این بار هویت ایرانی در مواجهه با تلاطم‌ها و مخاطرات هویتی چند‌جانبه به چه سرنوشتی دچار خواهد شد؟ و جهان ايراني چگونه تعلق خود را به هويتش حفظ خواهد نمود؟
سیاحان از جمله افرادی بودند که هم با نگاهی به گذشته فراز و فرود هویت ایرانی و هم با توجه به شرایط موجود، سعی کردند دریافت خود را از موضوع میزان تعهد و دلبستگی ایرانیان به مؤلفه‌های هویت ایرانی عرضه نمایند. بدیهی است که میزان توجه و اهتمام ایرانیان به بزرگداشت آئین‌ها، اسطوره‌ها، مشاهیر، نمادهای ملی، آگاهی از سرگذشت و تاریخ ملی، کاربست زبان رسمی ملی، احساس استقلال، ایستادگی برممیزه‌ها و آموزه‌های فرهنگ ملی، دفاع ازسرزمین و تسلیم‌ناپذیری در برابر هجوم بیگانه و غیره، از مهمترین شاخص‌های دلبستگی به هویت ایرانی به شمار می‌روند. بنابراین در زیر به چند نمونه از تعلق ایرانیان به هویت خود اشاره می‌کنیم.
چریکف در باب اهتمام ایرانیان به بزرگداشت عید باستانی نوروز مي‌نويسد: «عید نوروز برای مردم عید بزرگ و محترم و معززی بوده است» (همان: 20). شیل با بیانی مشابه مي‌گويد: «با اینکه در این دوران از شکوه و عظمت جشن‌های نوروزی کاسته شده... ولی بسیار بعید بنظر می‌رسد که این جشن ملی باستانی در ایران ملغی شود» (همان: 95). ويشارد عيد نوروز را تنها جشن معتبر و مسلّم در ايران و بزرگترين حادثه در زمينه‌هاي اجتماعي، اقتصادي و سياسي معرفي كرده است. به بيان وي ايرانيان مراسم و جشن آن را با شكوه هر چه تمام‌تر انجام مي‌دهند ... در ايام عيد نوروز حتي مستمندان نيز رنج‌هاي خود را براي مدت كوتاهي فراموش مي‌كنند (همان: 222-224). قابل ذکر است که دیگر سفرنامه‌نویسان نیز به طور مشابه متذکر این موضوع گردیده‌اند (گوبینو، همان: 6، کمپفر، همان: 183، اولئاریوس، همان: 76). نکته حائز توجه این است که بزرگداشت عید نوروز هیچگاه با تکریم اعیاد دینی و مذهبی مانند فطر، قربان و غدیر تقابل نیافت بلکه هر یک به عنوان جزئی از تاریخ و شناسنامه ملی ایرانیان مورد توجه واقع شد.
زبان ملی و میزان کاربست و تعلق به آن نیز یکی دیگر از شاخص‌های دلبستگی به عناصر هویت ایرانی است. در مقطع زمانی مورد بحث، اگرچه از یک زاویه، دوران آغازین تکوین دولت ملی به مفهوم نوین آن بوده و هنوز اتخاذ سیاست‌های زبانی به جد در دستور کار قرار نداشت، اما مشهودات سفرنامه‌نویسان حکایت از پوشش گسترده زبان فارسی در جغرافیای ایران و حتی فراتر از ایران تا هندوستان و بخش‌هایی از چین دارد.
دلاواله درباره کاربست زبان ملی مي‌نويسد: «زبان فارسی به عنوان زبان اصلی کشور چنان مورد احترام است و چنان تعصبی نسبت به آن اعمال می‌شود که نه تنها در کلیه نوشتجات و کتاب‌های جالب به خصوص دیوان‌های شعر بلکه برای تمام قراردادها و نوشتجات رسمی و فرامین و احکام ارسالی شاه و بالاخره تمام امور مهمه کشوری و دولتی از زبان فارسی استفاده می‌کنند» (همان: 522). به گفته تاورنيه: «زبان رسمي دربار مغول كبير و پادشاه كلكلته و پادشاه پيشاور زبان فارسي است، در اين سه دربار اگر با رجال و محترمين، كسي به زبان هندي حرف بزند به شأن و شرافتشان برمي‌خورد و آن را نسبت به خود بي‌احترامي فرض مي‌نمايند و ابداً به زبان هندي جواب نمي‌دهند، حتي اگر آن را به خوبي بدانند» (همان: 597-600)، گزاره‌هاي مشابهي از سوي كمپفر، دروويل و كرويس نيز روايت شده است (كمپفر، همان: 167-169، دروويل، همان: 52-59).
یکی دیگر از مؤلفه‌های هویت ملی، آگاهی ایرانیان از تاریخ خود و اشراف به فرازونشیب‌ها و تحولات تاریخی آن است. گوبینو در اين مورد مي‌نويسد: «در ایران با هر کس و از هر طبقه برخورد نمائید مشاهده می‌نمائید که تاریخ کشور خود را می‌داند... ایرانی ذاتاٌ و فطرتاٌ اطلاع از حوادث تاریخی را دوست می‌دارد. ملت ایران فقط خواهان سرگذشت‌های تاریخی کشور خود می‌باشد و مثلاٌ علاقه به تاریخ فرانسه یا آلمان ندارد» (همان: 65).
روششوار با تکیه بر مطالعات تاریخی، به دلبستگی ایرانیان به هویت ملی خود اذعان نموده: «با تکیه زدن بر تاریخ خواستم ثابت کنم که ایرانیان ـ که هم نژاد ما اروپائیانند ـ از زمان‌های بسیار دور تاکنون بر ریشه خود استوار مانده، نه بلاهایی که ازدرون بر سر آنها آمده، نه یورش‌ها و لشکرکشی‌های اقوام بیگانه، و نه هم‌آمیزی خون‌ها و نژادها این احساس آزادگی و استقلال شخصی که ملت‌های آریایی را از نژادهای زرد و سیاه ممتاز می‌دارد از دست نداده‌اند» (همان: 125).
پولاک نیز در ارزیابی مشابه مدعی شده است که ايرانيان با تفكيك حكومت و دولت و به‌رغم عدم دلبستگی به سلطنت و ضعف و رکود فزاینده صنعت و امور مملکت؛ در تعهد و دلبستگی به بنیادهای کشور و تداوم حس استقلال‌طلبی، هیچگونه سستی و فتوری ندارند. وی چنین مي‌نويسد:
در هیچ کجا اثری از محبت و دلبستگی به شاه و تاج و تخت دیده نمی‌شود. صنعت در حال کساد است زیرا با پیشرفت‌های اروپا نمی‌تواند رقابت کند. از این همه می‌توان استنتاج کرد که به مرور زمان این مملکت طعمه اروپائی‌ها خواهد شد... اما سؤالی که از طرف دیگر مطرح است این است که آیا این سرزمین‌های مفتوح را چگونه می‌توان به مدتی دراز حفظ کرد. در مملکتی متمدن و با فرهنگ قدیم نمی‌توان نظم و اساسی به دلخواه برقرار کرد. فاتح با ملت مقهور چه رفتاری ملایم داشته باشد و چه سخت‌گیری کند این مردم خاطره استقلال را از دست نخواهند داد و خطر از کف دادن ملیت نیروی تازه‌ای برای مقاومت در ملت بیدار خواهد ساخت (همان: 299).

الف-7- مرجعیت روحانیت در بین مردم
از جمله مختصات هر ملتی این است که شخصیت‌ها و نهادهای مرجعی دارند که نظام باور و الگوی رفتار آنها را شکل داده و به‌ویژه در مواقع خطر و بحرانی، راهبری فکری و عملی جامعه را عهده‌دار می‌شوند. در نظام‌های پیشامدرن، رهبران طوایف و قبایل، چنین نقشی را بر عهده داشتند؛ اما در جوامع مدرن، گروه‌های مرجع نوینی تکوین و گسترش می‌یابند.در جامعه ایران نیز بنا به ماهیت دینی‌اش، چه در دوران پیش از اسلام كه مغ‌ها و موبدان از عمده‌ترین گروه‌های مرجع به شمار می‌رفتند و چه پس از اسلام، روحانیون و عالمان دینی در ادوار مختلف در جایگاه گروه‌های مرجع قرار داشتند. این موقعیت در دوره صفویه که با اتکا بر عنصر مذهب، فرایند هویت‌یابی نوینی را در ایران آن زمان رقم زده بود، تحکیم و مضاعف شد. بنا به موقعیت محوری این نهاد در جامعه بود که نهاد سلطنت نیز ناگزیر به تعامل مثبت با آنها گردید و نقش آنها را به منزله گروه مرجع تصدیق کرد. احترام  مردم نسبت به آنان، تبعیت افکار عمومی از آنان، تحدید استبداد، جلوگیری از اعمال ظلم و اجحاف مأموران و عمال دولت نسبت به رعایا، انجام امور آموزشی و قضائی جامعه و واکنش مردم نسبت به بی‌احترامی یا توهین حکومت نسبت به آنها، همگی از جمله نشانگرهای مرجعیت روحانیون به شمار می‌روند. چنین جایگاهی نمی‌توانست از اذهان کنجکاو سیاحان تحصیل‌کرده مکتوم بماند. در نتیجه، یکی از برجسته‌ترین موضوعاتی‌که تقریباٌ به اجماع مورد توجه سفرنامه‌نویسان قرارگرفت، مرجعیت همه‌گير روحانيون در جامعه بود.
گروته ضمن اذعان به مرجعیت روحانیت به موازات نهاد سلطنت، یکی از عوامل مهم پیروزی نهضت مشروطه را حضور روحانیت در متن این حرکت اجتماعی مي‌داند. وی چنین مي‌نويسد: «در ایران این روحانیت است که افکار عمومی را می‌سازد و امور عبادی، آموزشی و قضائی را در دست دارد... همیشه نیروی عظیمی در دست روحانیت شیعه متمرکز بوده است... یکی ازعلل عمده پیروزی انقلاب مشروطیت این بود که بخش عظیمی از روحانیت از مردم جانبداری کرد» (همان: 230).
وی در فرازی دیگر، بر نقش مذهب شیعه در تشکیل دولت ملی و تحکیم همبستگی ملی ایران تأكيد مي‌كند:
همین مذهب شیعه بود که چند قرن پیش موجبات شکل‌گیری و پدید آمدن دولتی ملی را فراهم کرد و نظر به عدم مخالفتش با منطق و فلسفه در پیدایش افکار روشنگرایانه معاصر و مشروطیت نیزنقش بسزائی داشت. مذهب تشیع یگانه نهادی است که می‌تواند اقوام و نژادهای گوناگون ساکن فلات ایران را چون فارس‌ها، ترک‌ها، لرها، کردها، تاتارها و بلوچ‌ها مرتبط کند. عزاداری‌های ائمه موجب تقویت این حس همبستگی ملی می‌گردد (همان: 232).
پولاک با اشاره به پایگاه روحانيون در ميان طبقات فرودست جامعه، براي آنان نقش بازدارندگي از ظلم و ستم دولتیان و کارکرد حمایت‌گرانه برای محرومین قائل است. وی بر این باور است که: «ملاها بین محرومین و فرودستان طرفداران بسیاری دارند اما دولتیان از ملاها می‌ترسند زیرا می‌توانند قیام و بلوا بر پا کنند. به هر حال این را هم نمی‌توان منکر شد که ترس از آنها وسیله‌ای است که استبداد و ظلم زورگویان را تا اندازه‌ای محدود و تعدیل می‌کند» (همان: 225).
گوبینو نیز با عباراتی مشابه بر نقش محدودکنندگی قدرت دولت ازسوی روحانیت صحه می‌گذارد و می‌گوید:
اگر بگوئیم که ایران دارای حکومت استبدادی است مشاهده می‌کنیم برخلاف دولی که دارای دیکتاتور بوده و هستند شاه ایران نمی‌تواند آزادانه به مال و جان و ناموس مردم تعدی کند و حکام ولایات هم با تمام خودسری که دارند باز نمی‌توانند آزادانه به مال و جان مردم تعدی نمایند زیرا نفوذ علمای روحانی و تجار و کسبه همواره عملیات شاه و حکام را تعدیل می‌کند و به عبارت دیگر همان وظیفه را که پارلمان در کشورهای مشروطه انجام می‌دهد همان وظیفه را نیز علمای روحانی و بازرگانان و اصناف در ایران انجام می‌دهند (همان: 43).
علاوه بر موارد مذکور، سفرنامه‌نویسان زير نیز به جایگاه روحانیت به عنوان مهمترین گروه مرجع اشاره نموده‌اند (کرویس، همان: 98، سرنا، همان: 193، فیگوئروا، همان: 307، لایارد، همان: 306، وامبری، همان: 104، شيل، همان: 117 و كمپفر، همان: 121-124، رششوار، همان: 97-99).
الف-8- فرهنگ عفاف در ایران
یکی از ویژگی‌هایی که توجه سفرنامه‌نویسان را در مدت بازدید از ایران به خود جلب نمود، عفاف، نجابت و حجاب زنان ايراني بود. اگرچه برخی از سفرنامه‌نویسان با اعتقاد به برتری رفتار زنان غربی، بر این باور اصرار داشتند که حجاب مانع ترقی و پیشرفت زنان و به طور کلی جامعه ایران بوده و هست، اما واقعیت حجاب و عفاف به عنوان مشخصه زن ایرانی، در آثار آنان به صراحت انعکاس یافته است. به عنوان نمونه، دلاواله مي‌نويسد: «زنان مشرق زمین عادت به چادر دارند و هرگز روی خود را نمی‌گشایند» (همان: 538) تاورنیه با عباراتی مشابه که حکایت از غیرتمندی مرد ایرانی دارد، مي‌نويسد: «ایرانیان اگر بخواهند به خوبی می‌توانند شیشه‌های بلورین شفاف بسازند اما آنها را به گونه‌ای می‌سازند که زنان در اندرون خانه از پشت آنها دیده نشوند... این ننگ و بدنامی بزرگی برای زن است که چهره بی‌حجابش را کسی ببیند» (همان: 37-38).
اولئاریوس نیز حجاب زنان در ایران را اینگونه روایت کرده است: «زنان هنگام عبور از گذرگاه‌های عمومی نمی‌گذارند صورتشان دیده شود و از سر تا قوزک پا را بوسیله چادر می‌پوشانند» (همان: 287). مشاهدات دیگر سیاحان نیز گواه مدعای یادشده است (بل، همان: 19، پولاک، همان: 156، شرلی، همان: 65، دروويل، همان: 52-59).

ب) ويژگي‌‌هاي منفی

برداشت‌های منفی و تصویرسازی‌های نامطلوب از شناسه‌هاي فرهنگي ایرانیان و انتقال و انعکاس آن به اروپائیان، بخشی دیگر از محتوای سفرنامه‌هایی است که در این دوره به رشته تحریر درآمده‌اند. همانگونه که پیش از این بیان شد، ذکر این صفات به منزله تأیید وجود و تداوم آن در ذهن و ضمیر و باور و رفتار ایرانیان نیست؛ بلکه فقط مبین نحوه دریافت فرهنگ وهویت ایرانی ازسوی سیاحان آن دوره است. با این ملاحظه، عمده‌ترین مؤلفه‌های منفی فرهنگ وهویت ایرانی به شرح زیر احصا شده است:
ب-1- خرافه‌گرائی وتقدیرباوری
بسیاری از سفرنامه‌نویسان با استناد به رواج طالع‌بینی، جادوگری و فال‌گیری، اعتماد زایدالوصف مردم به منجمان برای شناخت زمان خوش‌یمن یا نامیمون انجام کارها، اعتقاد به شانس و تصادف، مراجعه برای استخاره به منظور انجام کارهای مهم، انجام اعمال غیرعلمی در مواقع وقوع خسوف و کسوف و برخی رفتارهای دیگر که از منظر اروپائیان فاقد پایه‌های علمی شمرده می‌شدند، یا اظهار برخی عبارات و جملات در گفته‌های مردمان عادی، بدین نتیجه رسيده‌اند که خرافه‌گرائی و تقدیر باوری صفت برجسته و ريشه‌دار در جهان ايراني است.
سرنا چنین اشاره می‌نماید: «ایرانیان که سخت جبری مذهب‌‌اند بندرت از سرنوشت خویش مضطرب می‌شوند» (همان: 90). پولاک نیز یادآور شده است: «هر اتفاقی بیفتد وی همه چیز را با خونسردی برگزار می‌کند زیرا خدا بزرگ است و کسی به کنه مشیت او پی نمی‌برد» (همان: 137). شیل با توجه به رواج طالع‌بینی، آن را نشانه خرافه‌گرائی ایرانیان دانسته است. وی مي‌نويسد: «بسیاری از مردم ایران به صورت مضحکی به طالع‌بینی اعتقاد دارند و کمتر کسی را می‌توان پیدا کرد که برای انجام کارهای مهم بدون توجه به ساعت سعد اقدام کند و یا از فال‌گیری برای تعیین روش‌های آتی خود استفاده نبرد (همان: 59). سرانجام می‌توان به ارزیابی کرویس اشاره کرد که مي‌گويد: «ساکنان قدیم ایران مردمی تنومند، پرکار و کارکشته و جدی بودند اما ایرانیان امروز بی‌کاره، هوس‌پرور و دنبال دلال‌بازی و بخت و تقدیر هستند» (همان: 222). مضاف بر این نمونه‌ها، این صفت ایرانیان از طرف دیگر سفرنامه‌نویسان نیز گزارش شده است (فیگوئروا، همان: 255، دلاواله، همان: 1117، شرلی، همان: 66 و کمپفر، همان: 70).

ب-2- تجمل‌گرائی
تجمل‌گرائی، ولخرجی و تعیش که مأخذ آن، اغلب رفتار درباریان، شاهزادگان، خوانین و سلاطین محلی بوده، از دید سفرنامه‌نویسان، به عنوان عنصر عام فرهنگ ایرانی مد نظر قرار گرفته است. غافل از آنکه اکثریت مردم در تنگنای فقر و فاقه روزگار سپری می‌نمودند و از ابتدایی‌ترین امکانات برای گذران زندگی محروم بودند. با این همه، برخی از سیاحان با تعمیم نابجا، به این شناسه ایرانیان اشاره نموده‌اند. چنانکه یکی از آنان مي‌نويسد: «در ایران تجمل و ولخرجی به حد افراط می‌رسد. بزرگان در ساز و برگ خود به تجمل می‌پردازند... و از داشتن عده کثیری خدمتکار بر خود می‌بالند» (تاورنیه، همان: 287). یکی دیگر با مضمونی مشابه اذعان مي‌نمايد که «من در هیچ یک از نقاط جهان ملتی را ندیدم که از لحاظ کنار آمدن با مشکلات زندگی بقدر ایرانیان فیلسوف مشرب باشند و دشواری‌های جهان را به دیده حقارت بنگرند و اغلب زندگی خود را صرف تفریح و در صورت امکان صرف تعیش نماید» (گوبینو، همان: 61). دكتر ويشارد نيز با توجه به القاب و عبارات مطول در نگارش نامه‌هاي فارسي كه از روح تشريفاتي ايراني حكايت دارد، مي‌نويسد: «نوشتن نامه‌هاي فارسي علاوه بر آنكه وقت زياد مي‌گيرد، شخص بايد رعايت آداب و اصول و تشريفات را بداند و بر اسب فارسي بيش از حد معمول مسلط باشد» (ويشارد، 1363: 185-191). کارلا سرنا نیز از ایران به عنوان کشور تشریفات عالی و مطنطن یاد می‌کند (همان: 379).
ب-3- پنهان‌کاری و دورویی
پنهان‌کاری و ظاهرسازی، از دیدگاه اکثر سفرنامه‌نویسان، از جمله خصائص عام فرهنگی و رفتار رایج ایرانیان شمرده شده است. به عنوان مثال کرویس، اگرچه بر وجود این صفت در بین درباریان تأکید دارد، اما با تعمیم آن به همه ایرانیان مي‌نويسد: «تمام کارهایی که در این کشور انجام می‌گیرد خدعه و فریب متقابل است و در این دربارهای شرق همه چیز ژست و تظاهر و پر اززرنگی و ترفند است»(همان: 194- 196).
کمپفر با بزرگنمایی صفت ناپسند فریب‌کاری ایرانیان که حتی آن را در ساحتی جهانی مطرح می‌کند، مي‌نويسد: «چیزی که نزد ایرانیان بیش از همه موجب ملامت و نفرت است تمایل به حسادت و عیبجوئی کردن است. آنها حسد و خرده‌گیری خود را در لفافی از چاپلوسی‌ها و چرب‌زبانی‌های متصنع و خوش ظاهر می‌پوشانند و از انظار مستور می‌دارند. زیرا اینها در هنر انکار و فریبکاری ازهر قوم و ملت‌ دیگری در روی زمین تردست‌تر و فریبکارترند» (همان: 170).
علاوه بر نمونه‌های یاد شده سایر سفرنامه‌نویسان نیز به صراحت بدين موضوع اشاره نموده‌اند(سرنا، همان: 112، وامبری، همان: 82، تاورنیه، همان: 286، اولئاريوس، همان: 1232. گوبينو، همان: 10، فيگوئروا، همان: 301).
در اين رابطه، توجه به اين نكته لازم است كه صفت يادشده با ويژگي دينمداري ايرانيان در تعارض است و سفرنامه‌نويسان نيز بدون ارائه تحليلي واقع‌بينانه به تعميم اين صفت به كل ايرانيان مبادرت نموده‌اند. در اين خصوص دو دليل مي‌توان ذكر نمود. نخست اينكه اغلب قريب به اتفاق سفرنامه‌نويسان كه از دربار و دستگاه دولت ديدن نموده و شاهد شيوع چنين صفتي در بين آنان بوده‌اند، صفت ناپسند اغلب دولتيان را به توده‌ها نيز تسري داده‌اند و ديگر اينكه برخي تضييقات، محدوديت‌ها و آسيب‌هاي احتمالي كه به كرات از ناحيه دستگا فاسد دولت عليه توده‌ها اعمال مي‌شد، آنان را ناگزير از تقيه و كتمان عقايد واقعي خود مي‌نمود. و اين رفتار براي سياحان، صفت پنهان‌كاري و دورويي را تداعي مي‌نمود.

ب-4- فقدان شایسته‌سالاری
در نظام سیاسی موروثی و نظام اجتماعی سلسله‌مراتبی وقت ایران که فاقد هرگونه نظام نهادینه و قانونی انتخاب، انتصاب، استخدام و گزینش کارگزاران دولت بود، طبیعی بود که تقدم  روابط بر ضوابط، اثربخشی عنصر ثروت، پرداخت رشوه و هدایای‌ گران‌قیمت به صاحب منصبان و روابط شخصی فرادستان با فرودستان نورچشمی، جایگزین عنصر ضابطه‌مندی، قانون‌مداری، برخورداری از قابلیت و توانایی‌های اکتسابی و تعهد و دانایی در گزینش افراد گردد. این خصیصه فراگیر از سوي قريب به اتفاق سفرنامه‌نویسان گزارش شده است. در زیر به چند نمونه از آنها اشاره می‌شود.
سرنا مي‌نويسد:
در ایران همه کس نمی‌تواند به مقام فرمانداری برسد بلکه کسانی بدین مقام می‌رسند که توانائی پرداخت مبلغی قابل توجه به مقامات بالاتر را داشته باشند (همان: 311 و 312).
روششوار با عباراتی مشابه چنین مي‌گويد:
به کارگرفتن افراد و دادن مقام و منصب به عنایت شخصی بستگی دارد، پس اگر مخدوم را از خادم خوش آید به شایستگی و کاردانی نیاز نیست. چنین سامانی ایران را از روی کار آمدن یک طبقه مأمورین با نفوذ حکومت برکنار داشته اما به گرداب ترسناک‌تری در افکنده است که پارتی‌بازی و نورچشمی پروری است. چنین گماشتگانی نیاز به اقبال مردم و پشتیبانی آنها یا به کرسی نشاندن یک عقیده و فکر سیاسی در وجود خود ندارند (همان: 110-113).
گوبینو بر نقش ثروت و عنایت بی‌ضابطه پادشاه در اعطای مناصب به افراد، اینگونه داوری مي‌نمايد: «در ایران پست‌های حکومتی با تقدیم رشوه و به عبارت ساده‌تر به وسیله خریدن بدست می‌آید، (گوبینو، همان: 52) و به زعم کمپفر، «هر کس هدایای بیشتری بدهد و استادی خود را در رشوه دادن بهتر ثابت کند مشاغل مهم دولتی را اشغال می‌کند» (همان: 35).
ب-5- عافیت‌طلبی و مسامحه‌کاری
سهل‌انگاری امور، راحت‌طلبی، فقدان نشاط و کم‌تحرکی که از یک سو، خود معلول عوامل عدیده و از سوی دیگر باعث پیامدهای منفی متعدد در حیات ایران است، از جمله خصائصی است که برخی از سفرنامه‌نویسان به عنوان ویژگی‌های بارز ایرانیان برشمرده‌اند. سرنا مي‌نويسد: «ایرانیان کارهای سرگرمی مثل شکار و تفریح را بر فعالیت‌های جدی، زیربنایی و اساسی سیاسی و دولتمداری مقدم می‌شمارند» (همان: 230-235)
پولاک آسوده‌طلبی را در شرایط عادی ویژگی غلب ایرانیان ذکر کرده؛ اما بر این باور است که اگر شرایط دگرگونه شود و نیاز به انجام کارهای غیرعادی احساس شود، ایرانی توانایی انجام آن را داراست. وی چنین مي‌نويسد: «ایرانی را اگر به حال خود بگذارید بیشتر به آسودن رغبت دارد اما اگر اوضاع و احوال وی را به جنبیدن برانگیخت دیگر قادر به انجام کارهای خارق‌العاده است...» (همان: 118). سرانجام می‌توان از کرویس یاد نمود که به قاعده‌سازی عام درباره مشرقیان از جمله ایرانیان دست زده است. وی مي‌نويسد: «مردم مشرق زمین بالطبع تنبل و شل هستند و در نتیجه هیچ حرص و رغبتی به اختراعات و اکتشافات تازه ندارند» (همان: 256).

ب-6- فقدان روح نقادی در ایران
خصیصه گذشته‌ستائی و فقدان روح نقادی در ایران که مایه رکود علمی و رخوت عملی و اشاعه ایستائی در حیات عمومی ایرانیان شد، در زمره ممیزه‌هایی بود که مورد مداقه سفرنامه‌نویسان اروپائی واقع شد. اگرچه مرزظریفی بین خصیصه احترام و تکریم بزرگان علم، ادب و دین و فقدان روح نقادی وجود دارد، اما سیاحان بدون مرزبندی بین آن دو، به گذشته‌باوری به عنوان یکی از صفات بارز فرهنگی ایرانیان اشاره نموده‌اند. چنانکه گوبینو مي‌نويسد: «در ایران روح تنقید وجود ندارد و از هزار سال قبل تا کنون، هیچ منقدی پیدا نشده است که بتواند فلسفه ایران را تغییر بدهد و یا ادبیات را تنقید نماید و بگوید که سبک فلان شاعر و یا فلان نویسنده بد بوده است... انتقاد و منتقد در بین ایرانی قابل سرزنش و حتی مورد نفرت است» (همان: 163).
ادوارد براون نیز چنین یادآور مي‌شود:
یکی از چیزهائی که بین طبقه روشنفکر و فاضل ایرانی متداول و مد روز می‌باشد این است که پیوسته درخشندگی و عظمت مقام علم و ادب گذشتگان را یاد کنند و مقام ادبی و علمی معاصرین را در قبال آنها ناچیز می‌شمارند. در محافل و مجالس ایران و یا در صحبت‌های دو نفری کوچکترین عیب‌جوئی راجع به گذشته خبط بزرگی است و ایرانی‌ها هرگز منقد را نمی‌بخشند. همه می‌گویند که ایران نمی‌تواند کسانی مانند رودکی، فردوسی، نظامی، عمرخیام، انوری، سعدی، حافظ، جامی و غیره به وجود بیاورد (همان: 198).

ب-7- فساد دستگاه سیاسی و جدایی دولت و ملت در ایران
استبدادورزی، ناپایبندی به قانون، چپاول اموال عمومی و خصوصی شهروندان، بی‌اهتمامی به زندگی مردم، بی‌تدبیری، نظارت‌ناپذیری، و در یک کلام انحطاط همه‌جانبه حکومت، از جمله ممیزه‌های ایرانیان است که مورد امعان نظر سفرنامه‌نویسان واقع شده است. گروته ضمن اشاره به ضعف مفرط حکومت مرکزی ایران، روایت می‌کند که انحطاط و فساد چون لایه‌ای ضخیم روی ایران کنونی کشیده شده و تمام جوانه‌های نو را می‌خشکاند (همان: 218).
سرنا با اذعان صریح به فساد دستگاه سیاسی وقت آن را اینگونه شرح می‌دهد: این نوع حکومت (قاجاریه) منشأ بی‌نهایت ستم و زورمداری است. دو محرکی که بیش از هر چیز وزرا را بخود مشغول می‌دارند عبارتند از: جلب عنایت پادشاه و دیگری گردآوردن مال بسیار (گرچه نامشروع) ... چون همه امور با پول حل و فصل می‌شود (سرنا، همان: 126 و 127).
تاورنیه استبداد و مطلقه‌گرائی فراگیر را هویت بارز دستگاه سیاسی ایران معرفی کرده و مي‌نويسد: «حکومت ایران منحصراٌ استبدادی است و شاه مستقل از هر شورا یا آیین دادرسی متداول در اروپا، اختیار مرگ و زندگی رعایای خود را در اختیار دارد» (همان: 241).
روششوار ضمن توصیف عدم سلامت سیاسی حکومت در ایران، با ظرافت به پیش‌گوئی زوال و فتور آینده آن پرداخته است. او مي‌نويسد:
ایران در ردیف کشورهای استبدادی آورده می‌شود و شاه آن یک مستبد بی‌کم و کاست که هر چه بخواهد می‌کند بی‌آنکه کسی را حق چون و چرا باشد. چنین می‌نماید که جان و مال رعایایش محکوم اراده او است و مال و منال کشور به او تعلق دارد بی‌آنکه نظارت و پرس‌وجویی در کار باشد... زینت و شکوه دوران‌های پیش بر باد رفته است... رژیم سلطنتی امروز ایران به پارچه پوسیده‌ای ماند که وصله پینه بر نمی‌دارد. تاروپود آن چنان سست و بی‌جان است که اولین وصله را تاب نیاورده غبار می‌شود و فرو می‌ریزد (همان: 57-60).
علاوه بر اين نمونه‌ها سفرنامه‌نویسان دیگر نیز اين موضوع را تصديق نموده‌اند. (گوبینو، همان: 49، کمپفر، همان: 14، اولئاریوس، همان: 315، لايارد، 35).
خصیصه دوگانگی و جدایی بین ملت و دولت ازیک سو و عدم اهتمام دولتمردان نسبت به سرنوشت جامعه از سوی دیگر نیز در زمره ممیزه‌های ایرانیان برشمرده شده است. چنانکه یکی از آنان مي‌نويسد: «در ایران حساب شاه و درباریان از حساب ملت جداست زیرا شاه قدمی برای بهبودی وضع زندگی مردم و توسعه فرهنگ و رواج آزادی در ایران بر نمی‌دارد... و در عوض شاه از توسعه فرهنگی جلوگیری می‌کند و مانع  از این می‌شود که ملت ایران از قید استبداد خود را آزاد کند»(همان: 162).
پولاک نیز به بی‌عملی دولت برای ایجاد اشتغال در کشور و حتی اتخاذ تدابیر مختلف برای ممانعت از رشد صنایع داخلی اشاره کرده و یادآور شد: از جانب دولت کوچکترین اقدامی برای ترویج و ترفیع کار و پیشه انجام نمی‌گیرد و حتی برخلاف آن یک نظام نامعقول گمرکی واردات کالای خارجی را به ضرر مصنوعات داخلی مملکت تشویق می‌کند (پولاک، همان: 378) وجود نارسائی‌های مذکور باعث شده که گوبینو به این باور برسد که اصلاٌ در ایران دولت به معنای حقیقی آن وجود ندارد (همان: 49).

نتيجه‌گيري

پايه‌هاي نهضت شناخت ايران در اروپا، از نيمه دوم قرن هفدهم، با آغاز فرمانروايي صفويان و از طريق نگارش سفرنامه‌هاي سياحان، دانشمندان و مأموران دولتي شكل گرفت و در دوره قاجاريه نيز تداوم يافت. سفرنامه‌ها اگرچه از زاويه متدولوژيك، چون از استقراء ناقص به تعميم و قياس مي‌رسند، مورد نقدند و از  نظر محتوايي نيز چون با معيار قرار دادن جهان‌نگري اروپائيان، رفتار و باور ايرانيان را در ترازوي داوري قرار مي‌دهند و به وضوح از سويه‌هاي ارزش‌ داوري و بعضاً تعصب و جانبداري برخوردارند، معيوب به نظر مي‌رسند؛ اما هر چه باشد در عصر آغازين ارتباط اروپائيان با ايران، سفرنامه‌ها با تبيين مؤلفه‌هاي فرهنگ و هويت ايراني و تصويرسازي و بازنمايي جهان ايراني، سهم بسزايي در نقشبندي صورت و سيرت ايرانيان در ذهن و ضمير اروپائيان ايفا نموده و به طور توأمان گستره روابط فرهنگي، سياسي و ژرفاي معرفت آنان نسبت به ايران را رقم زدند.
انتخاب دوره ياد شده از دو رو اهميت دارد. نخست اينكه جريان گسترده شناخت از ايران بنا به مقاصد گوناگون علمي، فرهنگي، سياسي، اقتصادي، جغرافيايي و غيره، به نحو گسترده‌اي در اين دوره تكوين يافت. ديگر آنكه، دو دوره ياد شده از منظر هويتي، نقطه عطف به حساب مي‌آيند. دوره صفويه چون با تلفيق سه عنصر مهم هويت‌ساز مذهب، اسطوره و سرزمين، بنيانگذار عصر نويني در فرآيند بالنده هويت‌يابي ايرانيان به شمار مي‌آيد و دوره قاجاريه نيز كه مقارن با مداخله همه‌جانبه اروپائيان در ساحت حيات ايراني و تأثير عميق آن بر هويت ديرپاي آن و مواجهه مجدد ايرانيان معاصر با مشكله هويت بوده، مورد توجه قرار گرفتند.
مقاله با تمركز بر نقش نسبتاً پايدار مميزه‌هاي فرهنگي در فرآيند بازشناسي ملت‌ها از يكديگر شناسه‌ها و ويژگي‌هاي «من ايراني» را از منظر سفرنامه‌نويسان اروپايي مورد مداقه قرار داد و برخي خصائص ايجابي و سلبي هويتي را كه داراي فراواني قابل ملاحظه بوده و در سفرنامه‌ها به عنوان ويژگي عام ايرانيان مطرح شده‌اند، به شرح زير استخراج نمود. مهمترين مختصات هويتي ايجابي ايرانيان عبارتند از: مداراي ديني، دين‌مداري، خونگرمي و ميهمان‌دوستي، علم‌جويي و عالم‌دوستي، طبع شعري، دلبستگي عميق به مؤلفه‌هاي هويت ايراني، مرجعيت عالمان دين در بين مردم و رواج فرهنگ عفاف در سطح جامعه. در مقابل، بارزترين ويژگي‌هاي هويتي سلبي ايرانيان عبارتند از: خرافه‌گرايي و تقديرباوري، تجمل‌گرايي، پنهان‌كاري و دورويي، فقدان شايسته‌سالاري، مسامحه‌كاري، فقدان روح نقادي، فساد دستگاه‌ سياسي و جدايي تمام عيار دولت و ملت.
 
ضميمه*

سفرنامه‌هاي مورد مطالعه در مقاله به ترتيب تاريخ به شرح زيرند:

الف) صفويه

1- سفرنامه برادران شرلي انگليسي از نامدارترين سفرنامه‌هاست كه مربوط به دوران صفويه (شاه عباس بزرگ) در سال 1598.م است.
2- سفرنامه دُن گارسيا دسيلوا فيگوئروا اسپانيايي متعلق به دوران صفويه (شاه عباس اول) است كه به مدت دو سال و هفت روز از 1614.م مقارن با 1013 ه‍.ق را در ايران گذرانده و از شهرهاي لار، شيراز، اصفهان، كاشان، قم، قزوين و دهها شهرك و دهكده ديگر در اين مسير ديدار كرده است.
3- سفرنامه پيترو دلاواله، سياح ايتاليايي به دوران صفويه و زمان شاه عباس اول تعلق دارد. وي در سال 1617.م برابر با 1025ه‍.ق وارد ايران شد و از مناطق مختلف ايران از جمله همدان، گلپايگان، اصفهان، شيراز، جنوب و شمال ايران و... ديدن كرد و در شهر اشرف (بهشهر) با شاه عباس ملاقات نمود و مدت مديدي در ايران زيست.
4- سفرنامه ژان باتيست تاورنيه، جهانگرد قرن هفدهم فرانسوي به دوره صفويه مربوط است و تاريخ ورود وي به ايران 1632.م است. وي جمعاً 6 سفر طولاني به ايران داشته و ضمن بازديد از مناطق مختلف ايران سهم عمده‌اي در شناساندن ايران به مردم فرانسه داشته است.
5- سفرنامه آدام اولئاريوس، آلماني كه در قرن هفدهم (سال 1634.م) به ايران سفر نموده است. وي به زبان فارسي آشنايي داشت و در سفرنامه‌اش سفاكي‌هاي سلاطين صفوي را يادآور شده است.
6- سياحت‌نامه شاردن، سياح شهير فرانسوي، نويسنده بزرگترين سفرنامه درباره ايران، به مدت شش سال در دوران شاه عباس دوم صفوي از 1664.م در ايران زيست و براي بار دوم از 1673.م به مدت چهار سال در ايران اقامت كرد و طي اين مدت اوضاع تاريخي، سياسي، اجتماعي و نظامي ايران را مطالعه كرد.
7- سفرنامه كمپفر، جهانگرد آلماني به دوران صفويه (شاه سليمان صفوي) مربوط است. وي در مارس 1684.م به اصفهان پايتخت وقت ايران رسيد و تا 1685.م در ايران اقامت داشت و طي مدت مزبور از بخش‌هاي مختلف ايران بازديد كرد و سرانجام از راه بندرعباس عازم هندوستان، جاوه و ژاپن گرديد.

ب) قاجاريه

1- سفرنامه گاسپار دروويل سياح فرانسوي است كه در اواخر قرن دوازدهم شمسي (1191.ش) در زمان سلطنت فتحعلي شاه قاجار از ايران ديدن كرده و بيشتر از منظر مردم‌شناختي به بررسي و تشريح خصوصيات زندگي مردم ايران عصر قاجار پرداخته است.
2- سفرنامه اوليويه، سياح و پزشك فرانسوي است كه در آغاز دوران قاجار ـ دوران آغامحمدخان
(1796.م) به ايران سفر كرده و به اقتضاي حرفه‌اش هم درباره بيماري‌هاي شايع در ايران و هم مسايل اجتماعي و اقتصادي تحقيق كرده است.
3- سفرنامه سراوستن هنري لايارد فرانسوي با عنوان سفرنامه لايارد يا ماجراهاي اوليه در ايران به دوره قاجاريه تعلق دارد. وي در سال 1839.م وارد ايران شد و بخش‌هايي از مناطق جنوب و جنوب غرب ايران را بازديد كرد.
4- سياحت‌نامه مسيو چريكف روسي از 1848.م به مدت چهار سال در دوره ناصرالدين شاه در ايران زيست و از مناطق مختلف ايران از جمله شيراز، برازجان، كازرون، تخت‌جمشيد، پاسارگاد و غيره ديدن و گزارش تهيه كرده است.
5- سفرنامه كنت دوگوبينو فرانسوي با عنوان «سه سال در ايران» به دوران قاجاريه مقارن با 1855.م تعلق دارد. وي با مسافرت به بخش‌هاي مختلف ايران به شرح حال توأمان دولتمردان و درباريان و توده مردم پرداخته است.
6- سفرنامه پولاك (ايران و ايرانيان)، طبيب آلماني به شرح خاطرات و يادداشت‌هاي سفر او در دوره قاجاريه (عهد ناصرالدين شاه) اختصاص دارد. وي طي دو سفر خود از 1851.م جمعاً به مدت 10 سال در ايران به سر برد. او در سفرنامه‌اش درباره همه مظاهر زندگي ايرانيان به ويژه طب و مسايل بهداشتي سخن گفته است.
7- خاطرات ليدي شيل همسر وزير مختار به عهد ناصرالدين شاه تعلق دارد. وي ضمن سفر به مناطق مختلف ايران و ديدن طبقات مختلف مردم، ابعاد گوناگون زندگي آنان را شرح داده است.
8- سفرنامه آرمينيوس وامبري خاورشناس مجاري با عنوان «سياحت درويشي دروغين، به دوره قاجاريه (1860 .م) مربوط است. وي پس از آمدن به تهران با لباس مبدل همراه درويشاني كه از سفر حج برمي‌گشتند رهسپار آسياي ميانه شد و با نام مستعار «رشيد افندي» به خيوه، بخارا و سمرقند رفت و از راه هرات به تهران برگشت.
9- سفرنامه، مادام كارلاسرنا با عنوان «آدم‌ها و آيين‌ها در ايران» به دوره ناصرالدين شاه قاجار ـ 1877.م ـ تعلق دارد وي به مدت يك سال در ايران اقامت كرد و سفرنامه‌اي متقن و نسبتاً جامعي از زندگي ايرانيان آن زمان به ويژه شرايط زيست زنان ايراني به نگارش درآورد.
10- سفرنامه بابن و هوسه دو دانشمند فرانسوي با عنوان «سفرنامه جنوب ايران» به دوره قاجاريه مربوط است كه در اواخر قرن 19.م (1885.م) مقارن با دوره ناصرالدين شاه براي تحقيقات مردم‌شناسي، نژادشناسي و باستان‌شناسي به ايران سفر كردند.
11- سفرنامه ادوارد براون خاورشناس پرآوازه انگليسي با عنوان يك سال در ميان ايرانيان همزمان با دوره قاجاريه به مدت يكسال از 1887 تا 1888.م به نگارش درآمده است. وي با مسافرت به مناطق مختلف ايران از بعد مردم‌شناختي به بررسي زندگي مردم ايران پرداخت.
12- سفرنامه دومورگان سياح و جغرافي‌دان شهير فرانسوي با عنوان «جغرافياي شمال ايران» و «جغرافياي غرب ايران» به دوره قاجاريه تعلق دارد. وي در سال 1889.م به ايران آمد و تا سال 1891.م در ايران ماند و در اين سفر پنج كتاب در نه جلد درباره جغرافيا، زمين‌شناسي، باستان‌شناسي و زبان‌شناسي ايران نوشت.
13- سفرنامه دكتر ويشارد پزشك آمريكايي با عنوان «بيست سال در ايران» به اواخر سلسله قاجار تعلق دارد. وي براي انجام خدمات پزشكي به ايران آمد و ابتدا در كردستان به ارائه خدمت پرداخت و سپس به تهران منتقل شد. دكتر ويشارد تا سال 1910.م برابر با سال 1289ه‍.ش در تهران خدمت كرد. وي در سفرنامه‌اش از مشهوداتش در تهران عصر قاجار و نحوه زندگي توده مردم و وضع بهداشت و عادات و آداب و مناسبات اجتماعي سخن گفته است.
14- سفرنامه خانم گرترودبل آمريكايي به نام «تصويرهايي از ايران» به اواخر قرن نوزدهم ميلادي (سال 1892.م) مربوط است وي با زبان فارسي آشنا بود. او در سفرنامه‌اش نيز به جنبه ادبي ايران و ايراني توجه ويژه‌اي مي‌كند.
15- سفرنامه خانم كلارا كوليوررايس انگليسي با عنوان «زنان ايراني» متعلق به اواخر قرن نوزدهم ميلادي مقارن با سال 1899.م است. وي كه به دليل جنسيتش با زنان بسياري در ايران معاشرت داشته سعي نمود تا محاسن و معايب زندگي زنان ايران و آداب و رسوم آنان را به تصوير بكشد.
16- سفرنامه كنت ژولين دو روششوار فرانسوي به نام «خاطرات سفر ايران» به اواخر عهد ناصرالدين‌شاه قاجار اختصاص دارد. وي طي مدت شش سال اقامت در ايران سعي كرد سفرنامه‌اي تحقيقي درباره وضع جامعه ايران و مناسبات اجتماعي و اوضاع مالي، اقتصادي و كشاورزي و تجارت خارجي ايران به نگاش در آورد.
17- سفرنامه ابراهم و. ويليامز جكسن آمريكايي در حرفه استاد دانشگاه كلمبيا با عنوان «سفرنامه جكسن، ايران در گذشته و حال، در سال‌هاي اول قرن بيستم ـ 1903.م به دوره قاجاريه تعلق دارد. وي كه از محققان دين و آيين ايران باستان بود طي مسافرت به ايران براي خواندن كتيبه بيستون، سنگ نبشته داريوش بزرگ از كوه بيستون بالا رفت.
18- سفرنامه گروته نوشته هوگوگروته جهانگرد، جغرافيادان و قوم‌شناس نامدار آلماني مربوط به آغاز قرن بيستم يعني سال 1907.م است. سفرنامه وي حاوي اطلاعات ارزشمند جغرافيايي و مردم‌شناسي و از آثار حايز اعتبار و استناد است.
 
منابع :

الف) منابع فارسی

1- اسمیت، آنتونی دی (1383)؛ ناسیونالیسم: نظریه، ایدئولوژی، تاریخ، ترجمه منصور انصاری، تهران: انتشارات تمدن ایرانی.
2- اوزکریملی، اوموت (1383)؛ نطریه‌های ناسیونالیسم، ترجمه محمدعلي قاسمی، تهران: انتشارات تمدن ایرانی.
3- اولئاریوس (1380)؛ سفرنامه اولئاریوس، ایران عصر صفوی از نگاه یک آلمانی، ترجمه احمد بهپور، تهران: انتشارات ابتکار نو.
4- اوليويه، مسيو (1371)؛ سفرنامه اوليويه، تاريخ اجتماعي ـ اقتصادي ايران در دوران آغازين عصر قاجاريه، ترجمه ميرزا محمد طاهر، تصحيح: ورهرام غلامرضا، تهران: انتشارات اطلاعات.
5- بابن و هوسه (1363)؛ سفرنامه جنوب ايران، ترجمه اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، تصحيح محمدشاه اميرهاشم، تهران: دنياي كتاب.
6- براون، ادوارد (1375)؛ یک سال در میان ایرانیان، ترجمه ذبیح‌الله منصوری، چاپ دوم، تهران: انتشارات صفار.
7- بل، گرترود (1363)؛ تصویرهائی از ایران، ترجمه بزرگمهر ریاحی، تهران: انتشارات خوارزمی.
8- پولاک، یاکوب ادوارد (1368)؛ سفرنامه پولاک، ایران و ایرانیان، ترجمه کیکاووس جهانداری، چاپ دوم، تهران: خوارزمی.
9- تاجیک، محمدرضا (1384)؛ روایت غیریت و هویت در میان ایرانیان، تهران: مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری.
10- تاورنیه، ژان باتیست (1382)؛ سفرنامه تاورنیه، ترجمه حمید ارباب شیرانی، تهران: نیلوفر.
11- چریکف (1358)؛ سیاحتنامه چریکف، ترجمه آبکار مسیحی، به کوشش علی‌اصغر عمران، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
12- دانش‌پژوه، فریدون (1380)؛ سفرنامه... تا پخته شود خامی، ج اول، تهران: نشر ثالث.
13- دروويل گاسپار (1364)؛ سفر در ايران، ترجمه اعتماد مقدم منوچهر، تهران: شباويز.
14- دلاواله، پیترو (1380)؛ سفرنامه پیترو دلاواله، ترجمه محمود بهفروزی، تهران: نشر قطره.
15- دمورگان، ژاك (1335)؛ سفرنامه دمورگان، ترجمه جهانگير قائم‌مقامي، تهران: طهوري.
16- روششوار، کنت ژولید دو (1378)؛ خاطرات سفر ایران، ترجمه مهران توکلی، تهران: نشر نی.
17- سرنا، کارل ا(1363)؛ سفرنامه کارلاسرنا، مردم و دیدنی‌های ایران، ترجمه غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.
18- شرلی (1363)؛ سفرنامه برادران شرلی، ترجمه آوانس، به کوشش علی دهباشی، چاپ دوم، تهران: نشر به دید.
19- شیبانی، ژان (1381)؛ سفر اروپاییان به ایران، ترجمه سیدضیاء‌الدین دهشیری، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
20- شیل، لیدی (1362)؛ خاطرات لیدی شیل، همسر وزیر مختار انگلیس در زمان ناصرالدین شاه، ترجمه حسین ابوترابیان، تهران: نشر نو.
21- فیگوئروا، دن گارسیا دسیلوا (1363)؛ سفرنامه فیگوئروا، ترجمه غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.
22- كوليوررايس، كلارا (1366)؛ زنان ايراني، سفرنامه كلارا كوليوررايس، ترجمه اسدالله آزاد، مشهد: معاونت فرهنگي آستان قدس.
23- گروته، هوگو (1369)؛ سفرنامه گروته، ترجمه مجید جلیلوند، تهران: نشر مرکز.
24- گوبینو، کنت دو (بی‌تا)؛ سه سال در ایران، ذبیح‌الله منصوری، تهران: انتشارات فرخی.
25- گیدنز، آنتونی (1382)؛ تجدد و تشخص: جامعه و هویت شخصی در عصر جدید، ترجمه ناصر موفقیان، چاپ دوم، تهران: نشر نی.
26- لایارد، سر اوستین هنری(1376)؛ سفرنامه لایارد، ترجمه مهراب امیری، چاپ دوم، تهران: انتشارات آنزان.
27- میلر، دیوید (1383)؛ ملیت، ترجمه داوود غرایاق‌زندی، تهران: انتشارات تمدن ایرانی.
28- وامبری، آرمین (1381)؛ زندگی و سفرهای وامبری، دنباله سیاحت درویشی دروغین، ترجمه محمدحسین آریا، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
29- ويشارد، ج.گ (1363)؛ بيست سال در ايران، ترجمه علي پيرنيا، تهران: نوين.
30- ويليامز جكسن براهم (1352)؛ سفرنامه جكسن؛ ايران در گذشته و حال، ترجمه منوچهر اميري، فريدون بدره‌اي، تهران: خوارزمي.
31- کرویس، دیرک وان در (1380)؛ شاردن و ایران تحلیلی از اوضاع ایران در قرن هفدهم میلادی، ترجمه حمزه اخوان تقوی، تهران: نشر و پژوهش فرزان.
32- کمپفر، انگلبرت(1360)؛ سفرنامه کمپفر، ترجمه کیکاووس جهانداری، چاپ دوم، تهران: شرکت انتشارات خوارزمی.

ب) منابع انگلیسی

33- Castells M (1997); "The Power of Identity, the Economy", Society and Culture, Oxford: Blachwell.
34- Jenkins, Richard (1996); Social Identity, London: Routledge.
35- O,Riordan,Tim (2001); Globalism, Localism and Identity, London: Earthscan Publications.
36- Pool, Ross (1999); Nation and Identity, London: Routledge.
37- Preston, P.W (1997); Political Cultural Identity; Citizens and Nationas in a Global Era, London: Sage Publications.
38- Simon, Bernd (2004); Identity in Modern Society: a Social Psychological Perspective, London: Blachwell Publishing.
39- Smith, Anthony D (1999); Myths and Memories of the Nation, London: Oxford University Press.

برداشت=اقای علی کریمی.مسسه مطالعات ملی

Reflection of Iranians Cultural identity in the Itineraries of Safavid and Quajar Era

Ali Karimi

E-mail: akm10@umz.ac.ir

Itineraries of Safvids and Quajars, regardless of their epistemological and methodological shortages, are considered as a valid and credible document, explaining rituals and manners of Iranians and representing their "world" and accounted as foundations of knowledge about Iran in the minds of their audiences.

Both Safavid and Qujar era are important, regarding the issue of identity. Safavid period played a major identity role, because it started the process of Iranian identification by combining three factors, i, e religion, myth and territory. Quajar era is important too, because the inclusive intervention of western civilization in Iran s internal affairs, deeply challenged its identity.

This article concentrates on the most important features of Iranians’ cultural identity, which have been accounted by writers of itineraries. These characteristics can be categorized in positive and negative features. Positive factors of Iranians’ cultural identity mentioned as follow: religious toleration, religiousness, hospitalization, knowledge seeking spirit, poetical aspirations, strong belonging to elements of natinal identity, acceptance of clergymen as basic reference group and inclusiveness of chastity among women. The most important negative features of Iranians’ identity regarded as follow: superstitiousness, sumptuousness, lack of critical spirit, corruption of government, complete separation between elite and masses, double - dealing and lack of meritocracy.

Keywords: Itineary, Identity, Iranian Identity, Iranian Cultural Identity, Safavid, Quajar